پدرام آینه‌ور
سرعت تبلیغات حکومتی برای شلوغ‌کاری بر سر آن چه حکومت ایران «جنگ رمضان» می‌خواند، بی‌تردید از تلاش برای بازسازی خسارات حمله‌های نظامی آمریکا و اسرائیل به مواضع تسلیحاتی و هسته‌ای این حکومت بیشتر است. جمهوری اسلامی از طرفی چنان در صدد ثبت روایت رسمی خود از این جنگ است که گویی با مظلوم شمردن خود، چهره‌ای ضدجنگ به خود گرفته؛ اما از طرف دیگر در تمام طول سالهای پیش از این حملات که «فیلم جنگی» را به «سینمای دفاع مقدس» منحصر می‌کرد، همواره مانع تولید و اکران هر نوع فیلم ضدجنگ می‌شد!
در حالی که جمعیت موسوم به «ارزشی» کف خیابان‌های شهرهای گوناگون ایران در تجمعات شبانه و غیرشبانه حکومتی همچنان با تأکید بر «انتقام خون رهبر شهید»، رجزخوانی و جنگ‌طلبی را دنبال می‌کنند، جمهوری اسلامی به ده‌ها میلیون ایرانی مخالف تداوم حاکمیت خود، صفت «جنگ‌طلب» را نسبت می‌دهد و آن را در پروپاگاندای رسمی خود به صفت «وطن‌فروش» می‌چسباند.
رسم جهان بر این است که در این شتاب‌زدگی‌های سیاسی و بازی قدرت، هنرمند و از جمله سینماگر، با آرامش و مکث بیشتر، نگاهی انسانی به وقایع معاصر داشته باشد. اما سینمای رسمی ایران در برابر شتاب و هیاهوی تبلیغاتی نظام برای تولید روایت خود از این جنگ که هنوز هم تمام نشده، چه می‌کند؟ آیا این درک و قابلیت را داشته و دارد که حاصل کار سینما در این زمینه، کمی آبرومندتر از کار رسانه‌ای سراسر شعار ماشین پروپاگاندای جمهوری اسلامی باشد که در این مدت، مضحکه‌هایی مانند ویدئوهای «لگو»یی از ادعاهای نظامی و هسته‌ای این رژیم را از خود به جا گذاشته است؟
غائله حاتمی‌کیا علیه کیارستمی: نمونه ضدیت نظام با تفکر ضدجنگ
وقتی اسماعیل بقائی سخنگوی وزارت خارجه جمهوری اسلامی روز ۵ فروردین ۱۴۰۵ از عباس کیارستمی فیلمساز بزرگ و سازنده فیلم‌هایی دور از سینمای متعارف اسم برد، این کارش تعجب، خنده و خشم بسیاری از اهل هنر را برانگیخت. نام کیارستمی از آخرین نام‌هایی بود که می‌شد از یک مدیر مبلغ سیاست‌ها و شعارهای این حکومت، آن هم در جایگاه سخنگوی وزارتخانه‌ای از این دست، توقع شنیدنش را داشت. بقائی به عنوان «برنده جایزه نخل طلایی جشنواره فیلم کن ۱۹۹۷» از کیارستمی نام برد و اظهار داشت: «حتی منزل او هم از اصابت بمب‌های متجاوزان آمریکایی-اسرائیلی در امان نماند».
احمد کیارستمی فرزند فیلمساز در واکنشی تند به بقائی و یکی دو مدیر تراز دیگر جمهوری اسلامی که در مسیر مظلوم‌نمایی آشنای این نظام، وانمود به دلسوزی برای انفجاری در نزدیکی خانه به‌جامانده از کیارستمی در محله چیذر تهران، کرده بودند، به بی‌مهری نظام و رده‌های گوناگون مدیران فرهنگی و ضدفرهنگی در زمان دریافت همان نخل طلا توسط کیارستمی اشاره کرده بود. به یادشان آورده بود که وقتی کیارستمی از کن برگشت، بابت دست دادن و دیده‌بوسی با ایزابل آجانی بازیگر مشهور فرانسوی و رئیس هیأت داوران آن سال، به شدت بازخواست شده بود.
اما بخشی از عصبانیت هنردوستان و دوستداران کیارستمی به این برمی‌گشت که در آخرین جنجال پیش از فقدان کیارستمی، وابستگان به حکومت و در رأس آنها ابراهیم حاتمی‌کیا به دلیل مواضع «ضدجنگ» کیارستمی به او توپیده بودند. در اسفند ۱۳۹۲ حاتمی‌کیا بعد از ساخت فیلم «چ» درباره مصطفی چمران، در یکی از گفت‌وگوها به بهانه این فیلم، از پدیده‌ای که آن را «کارگردانان دو پاسپورتی» می‌نامید، انتقاد کرد و به صراحت درباره کیارستمی و نگاه او به مسائل انسانی و دنیای کودکان در فیلم «خانه دوست کجاست» حرف زد. حاتمی‌کیا گفت: «اوایل انقلاب فیلم‌هایی داشتیم که مسئله جامعه در آن بود اما الان کاملاً پاک‌سازی شده است. استاد اعظم این جنس نگاه، آقای کیارستمی است و تأسی از این نوع نگاه، تا دلتان بخواهد، وجود دارد».
اما جمله بعدی حاتمی‌کیا درست آن چیزی بود که کیارستمی را به دلیل نپرداختن به جنگ ایران و عراق و نگاه ضدجنگ، بی‌تفاوت قلمداد می‌کرد: «عده‌ای می‌توانند در کشوری که ۱۲۰۰ کیلومتر در آن جنگ می‌شود را نبینند و دنبال دفترچه مشقشان بروند». مدتی بعد، کیارستمی در جلسه‌ای در دانشگاه سیراکیوز آمریکا گفت: «یکی از فیلمسازانی که همیشه فیلم‌های جنگی پرهزینه ساخته، گوش من را پیچانده بود که زمانی که ما داشتیم می‌جنگیدیم، کیارستمی داشت دنبال دفترچه دوستش می‌گشت»؛ و در ادامه با اشاره به نام پسربچه فیلم «خانه دوست کجاست» که احمدپور بود، افزود: «... احمدپور رفت پس داد دفترچه را اما تو بچه‌ها را به هیجان آوردی و احمدپورهای دیگر رفتند در جنگ و کشته شدند. حالا پس از سال‌ها می‌شود راجع به آنها فکر کرد که آنها چه طوری از بین رفتند در یک جنگی که هیچ مفهومی نداشت».
حرف‌های کیارستمی وقتی در ایران شنیده و به تعبیر رایج فضای مجازی این دوران، آن روزها «وایرال» شد که ویدئوی آن در وبسایت یوتیوب در تابستان ۹۳ منتشر شد. در جشنواره دفاع مقدس آن سال در شهریور ماه، وقتی حاتمی‌کیا مثل اغلب سالهای فیلمسازی خود جایزه‌ای می‌گرفت، روی صحنه به طور مستقیم «مسئولان وزارت ارشاد، وزارت اطلاعات و سایر نهادها» را خطاب قرار داد و گفت اگر آنها با «فیلمسازی که به دفاعی که برای ما مقدس بوده، گفته بی‌معنا» برخورد نکنند، حاتمی‌کیا مطمئن خواهد شد که این مسئولان «منافق»اند!
تجربه‌های پشت سر و نمونه‌های پیش رو
در تجربه‌ای که ایران و ایرانی از محصولات جنگی سینمای تحت مجوزهای جمهوری اسلامی دارد، مشهورترین مجموعه تصاویر مربوط به جنگ هشت ساله ایران و عراق که دستپخت مرتضی آوینی بود، عنوان «روایت فتح» را بر خود داشت. در حالی که هرگز بخشی از خاک عراق در طول این جنگ، «فتح» نشد! و اگر هم مفهوم لغتنامه‌ای این کلمه یعنی پیروزی را در نظر بگیریم، به عنوان جنگی بدون «طرف پیروز» در تاریخ معاصر جهان ثبت شد. حتی زمانی که خمینی با تأخیر بسیار به پذیرش قطعنامه ۵۹۸ سازمان ملل متحد برای آتش‌بس با عراق رضایت داد، این کار را «همچون نوشیدن جام زهر» دانست. به تعبیر دیگر، جمهوری اسلامی و بنیانگذارش در پایان جنگ در ۱۳۶۷ همچنان به تداوم جنگ، اصرار و تمایل داشتند و این با ادعای پیروزی در جنگ در عنوان محصول آوینی که تولید فصل اول آن از سال ۱۳۶۵ آغاز شده بود، تضاد چشمگیری دارد.
این عنوان را نمونه آوردیم تا در گیر و دار مثال‌هایی از شعارهای اغراق‌آمیز، ادعای برتری مطلق نیروهای مشهور به «رزمندگان اسلام» و تصویر مشتی احمق که از نظامیان عراقی در فیلم‌های جنگی سینمای ایران ثبت می‌شد، اسیر نشویم. خط مشی مسئولان سینمایی کشور در تمام دهه‌های ۶۰ تا ۹۰، نه تنها در تولید این نوع فیلم‌ها، بلکه بیشتر در ممیزی، توقیف و اصلاحیه‌های فراوانی که در مورد خیلی فیلم‌های مربوط به مشکلات بعد از جنگ اعمال می‌کردند، خود را نشان می‌داد.
از توقیف ۵ ساله «باشو، غریبه کوچک» بهرام بیضایی در میانه جنگ و رفع توقیف آن دو سال بعد از اتمام جنگ تا توقیف یا مشکلات فراوان نمایش عمومی فیلم‌هایی چون «شب‌های زاینده‌رود»، «سفر به چزابه»، «طبل بزرگ زیر پای چپ»، «پاداش سکوت»، «سیزده۵۹»، «گیلانه» و بسیاری فیلم‌های دیگر که گاه ساخته فیلمسازان نورچشمی و مشهور به «خودی» نیز بود، مدیریت سینمایی همواره کوشیده محصولات خود را از صفت «ضدجنگ» دور نگه دارد.
حالا و با مانور تبلیغاتی حاکمیت بر سر سه انفجار میناب، لامرد و سیریک، کاملاً روشن است که باید توقع چه نوع فیلمی در بازتاب روایت رسمی جمهوری اسلامی از جنگ آمریکا و اسرائیل با این حکومت را داشته باشیم. از نگرش رسمی این مجموعه، درکی از مفهوم انسانی ضدیت با جنگ در ذات خود، برنمی‌آید. به عنوان یک نمونه ساده و البته بسیار دستپاچه، می‌توان به فیلم «نیم‌شب» ساخته محمدحسین مهدویان فیلمساز نسل تازه راویان «فتح» نظام نگاهی انداخت که در طول جنگ ۱۲ روزه طی خرداد و تیر ۱۴۰۴، به ماجرای بمبی در نزدیکی بیمارستان فاطمه محله یوسف‌آباد می‌پردازد که منفجر نمی‌شود. جز همان شیوه واکنشی برنامه‌های سیاسی بخش‌های خبری صدا و سیما در ابراز انزجار به «غرب» و بی‌اعتنایی محض به دلایل این حمله‌های نظامی که سیاست‌های جنگ‌افروزانه، فعالیت‌های هسته‌ای و ناامن‌سازی منطقه خاورمیانه با تهدیدها و شلیک‌های موشکی، چیز دیگری در این فیلم نمی‌توان یافت. در نتیجه، از هر تصوری مبنی بر اندیشه ضدجنگ، دور می‌ایستد.
اما همین فیلمی که در جشنواره فجر چهل و چهارم رونمایی شد، فقط چندتایی کاندیداتوری برای گروه سازنده به همراه داشت و یک جایزه فیلمنامه. دلیل این جایزه هم با توجه به سخنان صد در صد ضدآمریکایی و ضداسرائیلی مهدی یزدانی خرم، روزنامه‌نگار باسابقه‌ای که فیلمنامه را نوشته بود، می‌توانست فرامتن باشد. در عوض، جایزه بهترین فیلم را مهدویان به «سرزمین فرشته‌ها» ساخته بابک خواجه‌پاشا باخت: سیستم، آرایش جدید سینمای رسمی خود را تعیین می‌کند و به فیلم مربوط به غزه، بیشتر بها می‌دهد تا فیلم درباره سایه جنگ در خیابان‌های تهران. همچنین خواجه‌پاشا می‌شود نماینده نسل تازه سینماگران مطلوب حاکمیت: به قدری «پامنبری» است که در مراسم یادبود آل هاشم امام جمعه تبریز و یکی از همراهان ابراهیم رئیسی در هلی‌کوپترهای سقوط‌کرده، سخنرانی می‌کند و حالا هم به اتفاق منوچهر محمدی، یکی از تهیه‌کنندگان همواره همسو با نظام که سابقه حوزوی نیز دارد، در حال تولید فیلمی موسوم به «۱۶۸» است. عنوانی که به طور مستقیم به تعداد کودکان کشته‌شده در انفجار مدرسه شجره طیبه میناب اشاره دارد و نادیده می‌توان شیوه روایت یکسویه آن از انفجار این مدرسه واقع در یک سایت نظامی و تسلیحاتی عظیم سپاه پاسداران را حدس زد.
برخی از سایر پروژه‌های تکمیل‌شده یا در دست تولید درباره جنگ، عبارتند از یک سریال شبکه نمایش خانگی با ریخت و پاش بسیار به کارگردانی همان محمد حسین مهدویان، مجموعه‌ای به نام «صفا با خانواده» به کارگردانی منوچهر هادی درباره جنگ ۱۲ روزه، «ماکان» به کارگردانی محمد حسین عباسی که آن را «درباره تنها شهید جاوید‌الاثر میناب» توصیف کرده‌اند، «صدای صبح زمستان» به کارگردانی فیلمساز تازه‌کار و ناشناخته‌ای به اسم امیر شاملو و تهیه‌کنندگی جواد نوروزبیگی از اعضای سپاه پاسداران با مشارکت جمعیت هلال احمر، «یک ساعت از آن روز» به کارگردانی محسن خان جهانی که محصول مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی است (نهاد دولتی برگزارکننده یکی از تبلیغاتی‌ترین جشنواره‌های داخلی، جشنواره سینما-حقیقت).
سینمای رسمی و انحصار تولید روایت جنگ
اگر در سینمای دهه‌های پیشین و در ترسیم تصاویری وضعیت فاجعه‌آمیز آسیب‌دیدگان جنگ ایران و عراق و معضلات اجتماعی و زیستی حاصل از تداوم آن جنگ توسط جمهوری اسلامی، نمونه‌هایی از آثار بهرام بیضایی، مسعود کیمیایی، رخشان بنی اعتماد، محسن مخملباف و غیره وجود داشت، حالا و در این دوران، ساخته شدن فیلمی هوشمندانه و دارای فاصله از روایت رسمی و مطلق حاکمیت، ناممکن به چشم می‌آید. هم سیاست‌های اعمال‌شده و انحصار تولید توسط فیلمسازان و تهیه‌کنندگان همسو با نظام یا دارای سوابق امنیتی و سپاهی و هم شدت سرکوب سینماگران آزاداندیش به دلایل گوناگون از زمان خیزش «زن، زندگی، آزادی» تا کشتار معترضان در دی ۱۴۰۴، دیگر رمقی برای سینماگر متفاوت و احتمالی برای فیلمی جدا از پروپاگاندای حکومت در باب حملات نظامی آمریکا و اسرائیل به مواضع جمهوری اسلامی و نگاه و حس مردم به آن، باقی نمی‌گذارد.
از دیگر سو، وقتی از وقایع انقلاب مهسا یا مسائل عاطفی و اجتماعی مانند آشنایی و روابط زن و مرد، در سینمای مستقل ایران نمونه‌هایی دیده‌ایم، به نظر می‌رسد بودجه و امکانات لازم برای تولید فیلمی درباره دو جنگ ۱۴۰۴ که نگاهی دیگرگونه به وقایع داشته باشد، به این سادگی‌ها برای فیلمساز مستقل از مجوزهای رسمی، قابل دسترسی نیست. چه سینمایی که وزارت ارشاد نامش را «زیرزمینی» می‌گذارد تا آن را به رسمیت نشناسد و چه فیلم‌هایی که در دیاسپورا تولید می‌شوند و به دغدغه‌های ایران و ایرانی می‌پردازند، به سختی ممکن است بتوانند به این سرعت، تصاویری در ارتباط با این دو جنگ و این دوران مهم از زیست مردم ایران را در فیلمی سینمایی ترسیم کنند. دورانی پرتناقض که انبوهی از جمعیت ایران در شب و روزهای بیم از انفجار، شادمانی پسامرگ علی خامنه‌ای را نیز در دل داشتند.
در ادامه نقل قولی که از سخنگوی وزارت خارجه در مرثیه‌سرایی ریاکارانه بعد از انفجاری در نزدیکی منزل عباس کیارستمی فقید در این گزارش آمد، بقائی در فوردین ۱۴۰۵ گفته بود: «واقعیت این است که تجاوز نظامی آمریکا/اسرائیل علیه ایران، فقط جنگ علیه یک کشور و سرزمین نیست؛ بلکه جنگی است بر ضد یک فرهنگ، تمدن و هویت ریشه دار». تمام آن چه از سینمای رسمی جمهوری اسلامی برای ثبت این دوره انتظار می‌رود، در همین دو جمله او مشهود است: قرار دادن «ایران» به جای «جمهوری اسلامی» و ایجاد این وهم و تصور که مشکل غرب و جهان، نه این حاکمیت جنگ‌افروز، بلکه تقابل با فرهنگ یا ملت ایران بوده است!
در نتیجه همین سیاست‌ورزی به جای نگرش انسانی است که سینمای جنگ‌های ۱۴۰۴ نیز صرفاً بناست «ضدآمریکایی/ضداسرائیلی» و به طور کلی «ضدغرب» باشد؛ نه ضدجنگ.