اعلام توقف حملات از سوی جمهوری اسلامی و اسرائیل، دور تازه رویارویی مستقیم دو طرف را دستکم در مقطع کنونی متوقف کرده است. این تحول احتمال بازگشت به آتشبس را افزایش میدهد، اما مشروطبودن موضع حکومت ایران، ادامه عملیات اسرائیل در لبنان و نبود تعریف مشترک از محدوده آتشبس نشان میدهد که آرامش کنونی همچنان شکننده است.
نیروهای مسلح جمهوری اسلامی روز دوشنبه ۱۸ خرداد ۱۴۰۵ اعلام کردند عملیات تهاجمی خود علیه اسرائیل را متوقف میکنند. ساعاتی بعد، مقامهای اسرائیلی نیز گفتند حملات علیه جمهوری اسلامی فعلاً متوقف خواهد شد؛ مشروط به آنکه رژیم ایران حمله دیگری انجام ندهد.
این تصمیمها پس از شدیدترین تبادل مستقیم حملات میان جمهوری اسلامی و اسرائیل از زمان آتشبس ۱۹ فروردین ۱۴۰۵ اتخاذ شد؛ آتشبسی که جنگ گسترده را متوقف کرده بود، اما نتوانسته بود درگیریهای پراکنده در منطقه، بهویژه در لبنان و خلیج فارس، را بهطور کامل پایان دهد.
دور تازه درگیری پس از حمله اسرائیل به ضاحیه جنوبی بیروت آغاز شد. حکومت ایران این حمله را نقض آتشبس و بخشی از رویارویی اسرائیل با جمهوری اسلامی و متحدان منطقهای آن دانست و در پاسخ، مواضعی را در اسرائیل هدف حملات موشکی قرار داد.
اسرائیل نیز اهدافی را در مناطق تحت حاکمیت جمهوری اسلامی مورد حمله قرار داد. به گفته ارتش اسرائیل، سامانههای دفاع هوایی بازسازیشده و یک مجتمع پتروشیمی در ماهشهر که با تولید مواد اولیه برنامه موشکی ارتباط داشت، از جمله اهداف این عملیات بودند.
پس از این حملات، جمهوری اسلامی بار دیگر موشکهایی به سوی اسرائیل شلیک کرد. با این حال، دو طرف در نهایت اعلام کردند که عملیات مستقیم علیه یکدیگر را فعلاً متوقف میکنند.
پرسش اصلی اکنون این است که توقف کنونی تا چه زمانی دوام میآورد و آیا ادامه جنگ در لبنان میتواند بار دیگر جمهوری اسلامی و اسرائیل را وارد رویارویی مستقیم کند.
توقف دوطرفه پس از فشار آمریکا
دونالد ترامپ، رئیس جمهوری آمریکا، پس از گسترش حملات آشکارا از جمهوری اسلامی و اسرائیل خواست فوراً تیراندازی را متوقف کنند.
ترامپ در شبکه تروت سوشال نوشت: «اسرائیل و ایران باید فوراً تیراندازی را متوقف کنند.» او سپس اعلام کرد جمهوری اسلامی و اسرائیل در پی دستیابی به یک «آتشبس فوری» هستند و مذاکرات نهایی برای رسیدن به صلح ادامه دارد. رئیسجمهوری آمریکا در عین حال درباره اقداماتی که میتوانند از پیشرفت مذاکرات ممانعت کنند هشدار داد. ترامپ روز دوشنبه ۱۸ خرداد بار دیگر با بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، گفتوگو کرد و از او خواست حملات علیه جمهوری اسلامی را متوقف کند.
بر اساس گزارشها، نتانیاهو در این گفتوگو اعلام کرد در صورتی که حکومت ایران حمله دیگری علیه اسرائیل انجام ندهد، اسرائیل نیز عملیات خود علیه جمهوری اسلامی را متوقف خواهد کرد.
این تحول نشان میدهد فشار آمریکا در توقف دور جاری حملات مؤثر بوده است. با این حال، اسرائیل پیش از پذیرش درخواست ترامپ، پاسخ نظامی خود را انجام داد؛ موضوعی که محدودیت نفوذ رئیسجمهوری آمریکا بر تصمیمهای امنیتی دولت اسرائیل را نیز آشکار کرد.
اولویت کنونی دولت آمریکا جلوگیری از تبدیل تبادل محدود حملات به جنگی گستردهتر، حفظ مسیر مذاکرات با جمهوری اسلامی و مهار پیامدهای بحران برای بازار جهانی انرژی است. افزایش تنش ابتدا قیمت نفت را بالا برد، اما پس از اعلام توقف حملات از سوی جمهوری اسلامی و اسرائیل، بخشی از این افزایش از بین رفت. واکنش بازار نشان میدهد حتی یک دور محدود حملات مستقیم میتواند نگرانیها درباره گسترش جنگ به خلیج فارس، تنگه هرمز و دریای سرخ را افزایش دهد.
توقف حملات با این حال به معنای پایان فشار آمریکا بر حکومت ایران نیست. آمریکا همچنان خواهان توافقی است که مانع دستیابی جمهوری اسلامی به سلاح هستهای شود و فشارهای اقتصادی و نظامی نیز تا رسیدن به توافق نهایی ادامه خواهد داشت.
اسرائیل حملات علیه جمهوری اسلامی را متوقف کرد
مهمترین تحول در ساعات اخیر، اعلام توقف حملات اسرائیل علیه جمهوری اسلامی است. یک مقام اسرائیلی گفت اسرائیل پس از تماس ترامپ و نتانیاهو آماده است عملیات خود را متوقف کند، مشروط به آن که حکومت ایران نیز حمله دیگری انجام ندهد. این تصمیم به هر دو طرف امکان میدهد اعلام کنند بدون عقبنشینی یکجانبه، دور جاری حملات را خاتمه دادهاند.
جمهوری اسلامی میتواند حملات موشکی خود را پاسخی به عملیات اسرائیل در لبنان و حملات بعدی علیه مواضع حکومت ایران معرفی کند. اسرائیل نیز میتواند بگوید به حملات رژیم ایران پاسخ داده و سپس عملیات را متوقف کرده است. این فرمول برای هر دو طرف یک راه خروج موقت از چرخه حمله و تلافی فراهم کرده است. نه جمهوری اسلامی ناچار است توقف عملیات را عقبنشینی معرفی کند و نه اسرائیل مجبور است ادعا کند حملات حکومت ایران را بدون پاسخ گذاشته است.
با وجود این، توقف کنونی هنوز یک توافق رسمی با سازوکار نظارتی، جدول زمانی مشخص و تعریف مشترک از موارد نقض آتشبس نیست. آنچه تاکنون شکل گرفته، بیشتر تفاهمی غیررسمی و مشروط است: حکومت ایران و اسرائیل تا زمانی که مستقیماً مورد حمله قرار نگیرند، از حمله به یکدیگر خودداری خواهند کرد. چنین تفاهمی بیش از آنکه بر تضمینهای حقوقی یا نظامی استوار باشد، به محاسبات سیاسی رهبران دو طرف وابسته است و میتواند با یک رویداد تازه تغییر کند.
اختلاف اصلی بر سر لبنان
مهمترین تهدید برای توقف کنونی، اختلاف جمهوری اسلامی و اسرائیل درباره جایگاه لبنان در آتشبس است. حکومت ایران حملات اسرائیل علیه حزبالله و ضاحیه جنوبی بیروت را بخشی از رویارویی گستردهتر اسرائیل با جمهوری اسلامی و متحدان منطقهای آن میداند. اسرائیل، در مقابل، عملیات علیه حزبالله را موضوعی جداگانه و مرتبط با امنیت مناطق شمالی خود معرفی میکند. مقامهای اسرائیلی گفتهاند توقف حملات علیه جمهوری اسلامی شامل عملیات علیه حزبالله در لبنان نمیشود. در نتیجه، اسرائیل همزمان دو موضع را دنبال میکند: توقف حملات مستقیم علیه حکومت ایران و ادامه عملیات نظامی علیه حزبالله.
این همان نقطهای است که آتشبس را شکننده میکند. ممکن است اسرائیل تصور کند با خودداری از حمله به خاک تحت حاکمیت جمهوری اسلامی، به تفاهم موجود پایبند مانده است. در همان زمان، رژیم ایران میتواند حمله تازه اسرائیل به بیروت، جنوب لبنان یا فرماندهان حزبالله را نقض آتشبس بداند. نیروهای مسلح جمهوری اسلامی نیز در بیانیه توقف عملیات هشدار دادهاند که ادامه حملات اسرائیل، از جمله عملیات در جنوب لبنان، میتواند با پاسخ شدیدتری روبهرو شود.
از نگاه حکومت ایران، جنگ لبنان از درگیری مستقیم جمهوری اسلامی و اسرائیل جدا نیست. جمهوری اسلامی همچنین پایان درگیری در لبنان را یکی از شروط پیشرفت مذاکرات با آمریکا معرفی کرده است. اسرائیل اما هرگز عملیات خود در لبنان را بهطور کامل متوقف نکرده و تأکید دارد که آتشبس میان آمریکا، جمهوری اسلامی و اسرائیل الزاماً شامل حزبالله نمیشود. تا زمانی که این اختلاف حل نشود، هر حمله اسرائیل در لبنان میتواند بار دیگر توافق غیررسمی توقف حملات را با خطر فروپاشی روبهرو کند.
فاصله آمریکا و اسرائیل
گزارشهای رسانههای آمریکایی نشان میدهد دولت پرزیدنت ترامپ با دور تازه حملات اسرائیل علیه جمهوری اسلامی موافق نبوده است. پرزیدنت ترامپ پیش از پاسخ اسرائیل نیز از نتانیاهو خواسته بود از حمله خودداری کند تا مذاکرات آمریکا با حکومت ایران از بین نرود. با این حال، نخستوزیر اسرائیل در تماس نخست با رئیسجمهوری آمریکا در برابر این درخواست مقاومت کرد و دستور حمله را صادر کرد.
یک مقام آمریکایی گفت به نتانیاهو صریحاً گفته شده بود که چرخه حملات باید پایان یابد و آمریکا با حملات تازه اسرائیل موافق نبوده و از آنها حمایت نکرده است. ارتش آمریکا در حملات اسرائیل مشارکت نداشت، هرچند بر اساس گزارشها در رهگیری برخی حملات موشکی جمهوری اسلامی به اسرائیل کمک کرد.
این وضعیت نشان میدهد آمریکا و اسرائیل، با وجود همکاری امنیتی گسترده، درباره زمان و دامنه عملیات نظر کاملاً یکسانی ندارند. پرزیدنت ترامپ میخواهد از تبدیل حملات محدود به جنگی گستردهتر جلوگیری کند، مسیر مذاکرات با جمهوری اسلامی را حفظ کند و مانع تشدید بحران انرژی شود. دولت اسرائیل در مقابل میخواهد آزادی عمل خود را برای حمله به تأسیسات نظامی حکومت ایران و مواضع حزبالله در لبنان حفظ کند.
پذیرش توقف حملات پس از دومین تماس پرزیدنت ترامپ و نتانیاهو نشان میدهد فشار آمریکا بیاثر نبوده است. اما انجام حملات پیش از پذیرش این درخواست نیز ثابت کرد نتانیاهو ممکن است ابتدا پاسخ نظامی مورد نظر خود را انجام دهد و سپس درباره توقف عملیات تصمیم بگیرد. بنابراین فاصله آمریکا و اسرائیل کاهش یافته، اما از بین نرفته است.
موضع مشروط جمهوری اسلامی
اعلام توقف عملیات از سوی حکومت ایران به معنای کنار گذاشتن گزینه حمله مجدد نیست. مقامهای نظامی جمهوری اسلامی هشدار دادهاند در صورت ادامه حملات اسرائیل، اقدامات شدیدتر و «کوبندهتری» انجام خواهند داد. خبرگزاری تسنیم، نزدیک به سپاه پاسداران، نیز به نقل از یک منبع نظامی گزارش داد رژیم ایران برای یک درگیری طولانیتر آمادگی دارد و در صورت گسترش حملات، ممکن است علاوه بر اسرائیل، منافع آمریکا در منطقه را نیز هدف قرار دهد. این تهدیدها بخشی از تلاش جمهوری اسلامی برای جلوگیری از آن است که توقف عملیات بهعنوان عقبنشینی تعبیر شود.
حکومت ایران میکوشد هم تمایل خود به جلوگیری از گسترش فوری جنگ را نشان دهد و هم این پیام را منتقل کند که توقف حملات مشروط، موقت و قابل بازگشت است. وزارت خارجه جمهوری اسلامی نیز آمریکا را مسئول اقدامات اسرائیل دانسته است. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه، روز ۱۸ خرداد گفت اقدامات اسرائیل در لبنان، چه با اطلاع و رضایت آمریکا انجام شده باشد و چه بدون آن، به روند دیپلماتیک آسیب میزند. او همچنین گفت آمریکا بهعنوان یکی از طرفهای آتشبس ۱۹ فروردین، مسئولیت مستقیم نقضهای این توافق را بر عهده دارد. به گفته بقایی، تبادل پیام میان جمهوری اسلامی و آمریکا در فضایی از «بیاعتمادی شدید» ادامه دارد.
این موضع نشان میدهد حکومت ایران تحولات نظامی در لبنان را مستقیماً به مذاکرات خود با آمریکا پیوند زده است. در چنین شرایطی، عملیات تازه اسرائیل علیه حزبالله میتواند هم آتشبس با جمهوری اسلامی را تهدید کند و هم مذاکرات حکومت ایران و آمریکا را متوقف سازد.
جنگ لبنان همچنان ادامه دارد
با وجود توقف حملات مستقیم جمهوری اسلامی و اسرائیل، عملیات نظامی در لبنان متوقف نشده است. اسرائیل اعلام کرده است به حمله علیه مواضع حزبالله ادامه خواهد داد. حزبالله نیز عملیات خود علیه اسرائیل را کاملاً متوقف نکرده است. قرار است مذاکرات میان اسرائیل و دولت لبنان با میانجیگری آمریکا از سر گرفته شود. اما اختلافهای اساسی درباره توقف حملات، خروج نیروهای اسرائیلی و خلع سلاح حزبالله همچنان پابرجاست.
اسرائیل خواهان توقف کامل حملات حزبالله و خروج نیروهای این گروه از مناطق جنوبی لبنان است. حزبالله در مقابل طرح آتشبسی را که بدون پذیرش شروط این گروه تدوین شده، رد کرده است. در نتیجه، حتی اگر جمهوری اسلامی و اسرائیل مستقیماً به یکدیگر حمله نکنند، تبادل آتش در لبنان میتواند زمینه رویارویی تازه را فراهم کند. کشتهشدن یک فرمانده ارشد حزبالله، حملهای با تلفات گسترده در بیروت یا شلیک سنگین موشک به اسرائیل میتواند ظرف چند ساعت محاسبات دو طرف را تغییر دهد. حکومت ایران در چنین شرایطی ممکن است برای حمایت از مهمترین متحد منطقهای خود یا حفظ اعتبار بازدارندگی، بار دیگر وارد درگیری مستقیم شود.
آتشبس یا توقف غیررسمی عملیات؟
با وجود سخنان ترامپ درباره «آتشبس فوری»، هنوز مشخص نیست تفاهم کنونی چه سازوکار، مدت و محدودهای دارد. آنچه در حال حاضر دیده میشود بیش از آنکه یک توافق رسمی و پایدار باشد، توقف متقابل عملیات پس از انجام حملات تلافیجویانه است. جمهوری اسلامی اعلام کرده است عملیات خود را متوقف میکند، مگر آنکه اسرائیل بار دیگر حمله کند یا اقدامات خود در لبنان را ادامه دهد. اسرائیل نیز حملات علیه حکومت ایران را متوقف کرده، اما حق پاسخ به حمله تازه و ادامه عملیات علیه حزبالله را برای خود محفوظ میداند.
این دو موضع تنها در یک نقطه با یکدیگر همپوشانی دارند: هیچیک از دو طرف در شرایط کنونی خواهان ادامه فوری حملات مستقیم نیست. اما درباره لبنان، موارد نقض آتشبس و نقش گروههای متحد جمهوری اسلامی، اختلاف همچنان باقی است. به همین دلیل، توقف کنونی را باید بیشتر یک وقفه عملیاتی دانست تا یک آتشبس جامع.
محتملترین سناریو: آتشبس مسلحانه
برآیند تحولات نشان میدهد محتملترین سناریو، بازگشت جمهوری اسلامی و اسرائیل به نوعی «آتشبس مسلحانه» است. در این وضعیت، حکومت ایران و اسرائیل ممکن است از حمله مستقیم به یکدیگر خودداری کنند، اما آمادگی نظامی خود را حفظ خواهند کرد. همزمان، عملیات اسرائیل در لبنان، فعالیت گروههای متحد جمهوری اسلامی، محدودیت کشتیرانی در تنگه هرمز و فشار نظامی و اقتصادی آمریکا علیه رژیم ایران ممکن است ادامه پیدا کند.
چنین وضعیتی نه صلح است و نه یک آتشبس پایدار. این وضعیت وقفهای در درگیری مستقیم است که ممکن است با یک حمله در لبنان، دریای سرخ، خلیج فارس یا مناطق تحت حاکمیت جمهوری اسلامی و اسرائیل پایان یابد. در کوتاهمدت، فشار ترامپ و تصمیم دو طرف برای توقف حملات، احتمال ادامه تبادل موشکی را کاهش داده است. کاهش بخشی از افزایش قیمت نفت نیز نشان میدهد بازارها فعلاً خطر جنگ فوری را کمتر ارزیابی میکنند. اما در میانمدت، تا زمانی که درباره لبنان، نقش حزبالله، برنامه موشکی و هستهای جمهوری اسلامی، وضعیت تنگه هرمز و شروط توافق حکومت ایران و آمریکا تفاهمی حاصل نشود، عوامل اصلی درگیری باقی خواهند ماند.
اعلام توقف حملات از سوی جمهوری اسلامی و اسرائیل را میتوان نشانهای از تمایل دو طرف به جلوگیری از گسترش فوری جنگ دانست، اما نه نشانه پایان بحران. دور کنونی حملات متوقف شده است؛ اما منازعهای که این حملات را ایجاد کرد، همچنان ادامه دارد.
* نظرات و دیدگاههای مطرح شده در این مقاله الزاما بازتابدهنده موضع صدای آمریکا نیست.