بررسی پیامدهای قرار گرفتن سپاه پاسداران در فهرست تروریسم اتحادیه اروپا

تصمیم اتحادیه اروپا برای تعیین سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به عنوان یک سازمان تروریستی که در واکنش به کشتار و سرکوب مردم معترض در ایران توسط جمهوری اسلامی روی داد، نقطه عطفی در تاریخ این اتحادیه به شمار می‌رود. این نخستین‌ بار است که یک نهاد نظامی وابسته به یک حکومت مستقر در فهرست سازمان‌های تروریستی اتحادیه اروپا قرار می‌گیرد.

در این مطلب پیامدهای این تصمیم تاریخی اتحادیه اروپا مورد بررسی قرار گرفته است.

پیشینه

سپاه پاسداران نهادی است که هدف از آن نگهبانی از انقلاب اسلامی و دستاوردهای آن، و کوشش برای گسترش آن، است و اختیار کامل آن عملا در دست رهبر رژیم جمهوری اسلامی است.

ماده ۱ اساسنامه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی چنین آغاز می‌شود: «سپاه نهادی است تحت فرماندهی عالی مقام رهبری که هدف آن نگهبانی از انقلاب اسلامی و دستاوردهای آن، و کوشش برای گسترش آن است.»

این نهاد که در اردیبهشت سال ۱۳۵۸ به‌عنوان یک نیروی شبه‌نظامی موازی با ارتش تأسیس شد، در آغاز فاقد ساختار نظامی و درجات رسمی بود. اما برای کسب اعتبار حقوقی، انجام معاملات اقتصادی، و تثبیت موقعیت خود در ساختار حکومتی و بین‌المللی، به‌تدریج به یک نیروی نظامی رسمی تبدیل شد.

ایالات متحده آمریکا در سال ۲۰۱۹ و در دوره دولت نخست پرزیدنت دونالد ترامپ، سپاه پاسداران را در فهرست سازمان‌های تروریستی خارجی قرار داد. به دنبال آن، کانادا و استرالیا نیز اقدام مشابهی کردند. با وجود این، اتحادیه اروپا به دلایل حقوقی و سیاسی، تاکنون نتوانسته بود به اجماع برسد. طبق مقررات این اتحادیه، این تصمیم نیازمند موافقت همه ۲۷ کشور عضو است و باید مستند به رأی یک دادگاه در اتحادیه باشد.

رأی دادگاه دوسلدورف در آلمان، که یکی از نهادهای حکومتی جمهوری اسلامی را به آتش‌سوزی در یک کنیسه مرتبط دانست، و تحقیقات قضایی سوئد درباره طرح ترور، زمینه حقوقی لازم را فراهم کرد. با تغییر رویکرد فرانسه در دی ۱۴۰۴، سرانجام مسیر برای افزودن سپاه پاسداران به فهرست اتحادیه اروپا از سازمان های تروریستی هموار شد، ‌اقدامی که سپاه را از نظر حقوقی با تشکیلاتی مانند داعش و القاعده هم رده میکند.

اقدامات الزام‌آور اتحادیه اروپا علیه سازمان‌های تروریستی

با اضافه شدن سپاه به فهرست گروه‌های تروریستی، اتحادیه اروپا مجموعه‌ای از اقدامات الزام‌آور را فعال می‌کند:

• جرم‌انگاری حمایت: بدین معنا که عضویت، جذب نیرو، یا حمایت از سپاه – حتی نمایش دادن علائم آن – طبق قوانین کیفری کشورهای عضو، جرم تلقی می‌شود.
• توقیف دارایی‌ها: به‌گونه‌ای که همه دارایی‌ها، حساب‌ها، و منابع مالی مرتبط با سپاه در قلمرو اتحادیه اروپا باید توقیف شود. ارائه مستقیم یا غیرمستقیم منابع مالی یا اقتصادی به نهادهای وابسته به سپاه برای اشخاص و شرکت‌های اروپایی ممنوع است.
• همکاری قضایی و پلیسی: یعنی این تصمیم موجب تقویت همکاری میان نهادهای قضایی و اطلاعاتی اروپا مانند یورپل و یوروجاست می‌شود و امکان بازداشت فرماندهان سپاه در صورت سفر به اروپا را فراهم می‌کند.

ملاحظات سیاسی

• گروگان‌گیری: فرانسه و اسپانیا نگران بودند این اقدام ممکن است امنیت شهروندان دوتابعیتی اروپایی زندانی جمهوری اسلامی را به خطر اندازد. موافقان تأکید کردند که خودداری از این اقدام به گروگان‌گیری بیشتر دامن می‌زند.
• خدمت اجباری: برخی نگران بودند که جوانان که به اجبار در سپاه پاسداران خدمت کرده‌اند نیز مشمول این فهرست شوند. اتحادیه اعلام کرده است که در آیین‌نامه‌های اجرایی معافیت‌هایی برای خدمت غیر داوطلبانه در نظر خواهد گرفت همانطور که در مورد حزب الله لبنان این اقدام شامل شاخه نظامی بود و شامل شاخه سیاسی نمیشد.
• تبعات اقتصادی: نگرانی‌هایی درخصوص «خودتحریمی» بانک‌ها و اختلال در واردات دارو و اقلام بشردوستانه مطرح شد. اتحادیه اعلام کرده که تحریم‌ها بر فعالیت‌های اقتصادی وابسته به سپاه متمرکز است.

سوابق بین‌المللی و الگوهای مشابه

این اقدام اتحادیه اروپا در پی تصمیم مشابه آمریکا در سال ۲۰۱۹ انجام می‌شود که سپاه را به‌عنوان سازمان تروریستی خارجی معرفی کرد. دولت آمریکا در پی گسترش عملیات نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی در منطقه و ادامه پنهانکاری در مورد برنامه هسته‌ای از سوی جمهوری اسلامی تصمیم به این اقدام گرفت. برخلاف نگرانی‌ها، اقدام آمریکا منجر به تحولات عملی و محدود شدن منابع مالی گروه‌های نیابتی سپاه همچون حزب‌الله و تضعیف نیروهای نیابتی شد.

بسته تحریمی همزمان

اتحادیه اروپا همچنین ۲۱ فرمانده ارشد سپاه، نیروهای وابسته به بسیج و نیروی قدس، و چند شرکت فناوری فعال در تأمین پهپاد برای روسیه را تحریم کرده است.

از زمان جنبش سراسری ۱۴۰۱ ایران که پس از کشته شدن مهسا (ژینا) امینی در بازداشت گشت ارشاد به راه افتاد، بسیاری از ایرانیان و نمایندگان پارلمان اروپا خواستار چنین اقدامی بودند، اما مخالفت سه کشور ایتالیا، فرانسه و اسپانیا مانع اجماع شده بود. این هفته پس از تغییر موضع ایتالیا و اعلام همراهی فرانسه و اسپانیا در روزهای اخیر، مسیر برای تصمیم نهایی هموار شد.

سپاه در فهرست تروریسم اروپا؛ پیامدها

در پی اعلام تصمیم اتحادیه اروپا در شناسایی سپاه پاسداران به عنوان یک سازمان تروریستی، وزارت امور خارجه آمریکا با انتشار پیامی ضمن استقبال از این تصمیم، سپاه پاسداران را «ابزار اصلی جمهوری اسلامی برای ترور در داخل و خارج ایران» دانست.

در این پیام با اشاره به قرار گرفتن این سازمان در فهرست سازمان‌های تروریستی توسط ایالات متحده در سال ۲۰۱۹ و برجسته کردن «نقش محوری آن در ترویج و تأمین مالی تروریسم» آمده است: «تصمیم اتحادیه اروپا برای برداشتن این گام مهم نیز، تلاش‌های بین‌المللی برای پاسخگو کردن رژیم ایران و مقابله با فعالیت‌های بی‌ثبات‌کننده آن، چه در داخل کشور و چه در خارج از آن، را بیش از پیش تقویت می‌کند.»