کوروش کیوانی، شهروند ایرانی-سوئدی که یکی از نزدیکانش گفته است «حتی حکم اعدام نداشت» روز ۲۷ اسفند و در میانه جنگ و خاموشی دیجیتال اعدام شد. او در جریان جنگ ۱۲ روزه با اتهام «جاسوسی برای اسرائیل» دستگیر شده بود. گزارشها حاکی است که پیکر او سوم فروردین، با تدابیر شدید امنیتی، به خاک سپرده شد.
برخی منابع از بیاطلاعی کامل خانواده نسبت به زمان و محل دفن او خبر دادهاند و برخی دیگر نوشتهاند که تنها یک یا دو نفر از بستگان او اجازه یافتند در مراسمی محدود و در منطقهای دورافتاده در خاوران حضور داشته باشند. بنابر این گزارشها، مقامهای جمهوری اسلامی به خانواده او اجازه نصب سنگ مزار ندادهاند. بر مزارش تنها عکسی از کوروش کیوانی دیده میشود؛ در کنار گلهایی که بر خاک نهاده شدهاند و سبزهای که یادآور نوروزی است که برای خانوادهاش با چنین مصیبتی همراه شد.
مادرش محل دفن را پیدا کرد و با چند سنگ، برای او نشانی ساخت
در یکی از تصاویر منتشرشده از سوی سازمان حقوق بشری «هیوا» زنی که گفته میشود مادر کوروش کیوانی است، در کنار چند سنگ که محل دفن فرزندش را مشخص میکنند، نشسته است. سازمان هیوا در شبکه اجتماعی ایکس (توییتر سابق) نوشت: «اینجا قبر کوروش کیوانی است؛ بینام، دورافتاده، در خاوران. حکومت حتی پس از اعدام هم رهایش نکرد؛ پیکرش را مخفیانه دفن کرد. مادرش محل دفن را پیدا کرد و با چند سنگ، برای او نشانی ساخت.»
نام خاوران در حافظه جمعی ایرانیان یادآور گورهای بینامونشان دهه ۱۳۶۰ است؛ مکانی که با اعدامهای گسترده زندانیان سیاسی گره خورده و یادآور دورانی است که حتی زندانیان جوانی که دوران محکومیتشان رو به پایان بود نیز از موج سرکوب و انتقامجویی حکومت انقلابی در امان نماندند. نهادهای حقوق بشری، استفاده گسترده از اعدام را یکی از ابزارهای جمهوری اسلامی برای ایجاد ارعاب، سرکوب مخالفان و اعمال کنترل سیاسی بر جامعه توصیف کردهاند.
کاوه کرمانشانی از سازمان حقوق بشر کردستان اعلام کرده است که در تاریخ ۲۷ اسفند ۱۴۰۴ تا ۱۲ اردیبهشت ۱۴۰۵، دستکم ۲۴ زندانی با اتهامات سیاسی و «امنیتی» توسط رژیم ایران اعدام شدهاند. از این میان، چهار نفر با اتهام «جاسوسی برای اسرائیل» اعدام شدهاند.
به گفته او، این میزان اجرای حکم اعدام در بازه زمانی کوتاهی، در سه دهه اخیر و پس از دهه شصت، بیسابقه است و بر شدت نگرانیها نسبت به ادامه این روند افزوده است.
درباره کوروش کیوانی چه میدانیم؟
یکی از نزدیکان کوروش کیوانی در گفتوگو با خبرنگار صدای آمریکا گفته است که او ۳۶ سال داشت و پدر دو فرزند بود. به گفته این منبع، خانواده کیوانی پس از شش ماه بیخبری و نگهداری او در سلول انفرادی، برای نخستین بار موفق شدند صدایش را بشنوند. این فرد همچنین میگوید که حدود ۹ ماه بعد از بازداشت، تنها یک روز پیش از اجرای حکم، به خانواده اطلاع داده شد که کوروش کیوانی قرار است روز بعد اعدام شود. این فرد نزدیک به خانواده کیوانی، با اشاره به ناباوری بستگان او نسبت به این خبر گفت: «همه ما شوکه شدیم، چون کوروش اساسا حکم اعدام نداشت.»
مرورگر شما HTML5 را پشتیبانی نمی کند
خانواده کوروش کیوانی: نه دادگاه عادلانه بود، نه وکیل، انگار دنیای ما فرو ریخت
کوروش کیوانی از سال ۲۰۱۵ ساکن سوئد بود و تابعیت این کشور را داشت. او در سال ۱۴۰۴ با هدف دیدار با خانواده خود به ایران سفر کرد. جمهوری اسلامی اما کوروش کیوانی را متهم کرده بود که «تصاویر و اطلاعات مربوط به اماکن حساس کشور را در اختیار افسران موساد قرار میداده است».
معین خزائلی، کارشناس حقوق و پژوهشگر ساکن سوئد، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «کوروش کیوانی، زندانی سیاسی که امروز صبح اعدام شد، اقامت دائم سوئد را داشت و ساکن شهر تیرینگه بود.» معین خزائلی با بیان اینکه آپارتمان کوروش کیوانی در این شهر تا تابستان ۱۴۰۴ همچنان به نام او ثبت بوده و مشخص نیست او دقیقا چه زمانی به ایران بازگشته است، نوشت: «اما با توجه به زمان بازداشتش در جریان جنگ ۱۲ روزه به نظر میرسد او بهار سال ۱۴۰۴ به ایران سفر کرده بود.»
«اعتراف اجباری» روایت جمهوری اسلامی و نقض حقوق بشر
خبرگزاری میزان، نهاد خبری قوه قضاییه، مدعی شده است که کوروش کیوانی هنگام بازداشت در ۲۶ خرداد ۱۴۰۴، ۳۰ هزار یورو وجه نقد، یک دستگاه وانت پادرا، یک دستگاه موتورسیکلت کراس و همچنین «دستگاهها و تجهیزات مختلف و پیچیده جاسوسی، اطلاعاتی و ارتباطات ماهوارهای» به همراه داشته است. به نوشته این خبرگزاری، نیروهای سازمان اطلاعات سپاه او را در یکی از ویلاهای شهرستان ساوجبلاغ شناسایی و بازداشت کردند.
در ویدیوهایی که از اظهارات کوروش کیوانی در مکانی که رسانههای حکومتی آن را دادگاه معرفی کردهاند منتشر شده، او بهطور کامل علیه خود سخن میگوید، آنچه در ادبیات پروندههای امنیتی جمهوری اسلامی «اعتراف» متهمان خوانده میشود. با این حال، فعالان حقوق بشر و نهادهای مستقل نسبت به اعتبار چنین ویدیوهایی ابراز تردید میکنند و اعتراف اجباری را در پی شکنجه روانی یا جسمی میدانند. فعالان حقوق بشر هشدار میدهند که روند رسیدگی قضایی در این پروندهها شفاف نیست.
در پرونده کوروش کیوانی نیز اطلاعات اندکی درباره شرایط بازجویی و نحوه برگزاری دادگاه وجود دارد و اگرچه تاکید شده است که «وکیل تعیینی و انتخابی» در پرونده حاضر بوده است، هویت وکیل حاضر در پرونده اعلام نشده است. اطلاعرسانی رسمی درباره اتهامات و محکومیت او پس از اعدام صورت گرفت.
سازمان حقوق بشر ایران در گزارشی درباره «قانون تشدید مجازات جاسوسی» که پس از جنگ ۱۲ روزه خرداد ۱۴۰۴ تصویب شد، هدف از آن را «تبدیل قوانین مرتبط با امنیت ملی به ابزاری برای سرکوب مخالفتهای داخلی» خوانده است. بر اساس این قانون که در مهر ۱۴۰۴ تصویب شد، اسرائیل و آمریکا کشورهای «متخاصم» خوانده شدهاند، که «هر گونه اقدام عملیاتی» برای آنها میتواند «مصادره کلیه اموال» و صدور حکم اعدام همراه داشته باشد.
واکنش اروپاییها: فورا تمامی احکام اعدام را لغو کنید
در بیانیه کوتاهی که وزارت خارجه سوئد در وبسایت این وزارتخانه منتشر کرده است، سوئد با محکوم کردن ایران خبر داده است که سفیر ایران در همان روز احضار شده است. در این بیانیه آمده است: وزارت امور خارجه محکومیت شدید خود را از اجرای مجازات اعدام و روند قانونی ناکافی که منجر به اجرای آن شده است، ابراز کرد. مجازات اعدام مجازاتی غیرانسانی، ظالمانه و غیرقابل بازگشت است. سوئد، به همراه سایر کشورهای اتحادیه اروپا، استفاده از آن را تحت هر شرایطی محکوم میکند.
وزیر خارجه سوئد، ماریا مالمر استنرگارد، نیز در واکنش به اعدام کوروش کیوانی در ایران اعلام کرد که از این خبر «بسیار متاثر» شده و با تاکید بر اینکه مجازات اعدام «مجازاتی غیرانسانی، ظالمانه و غیرقابل بازگشت» است، گفت سوئد به همراه اتحادیه اروپا استفاده از آن را در هر شرایطی محکوم میکند. به گفته او، روند قضایی منجر به این اعدام از نظر حقوقی قابل اتکا نبوده و مسئولیت آن کاملاً بر عهده (رژیم) ایران است، و سوئد به محکومیت نقضهای جدی حقوق بشر در ایران ادامه خواهد داد.
او همچنین یادآور شد که سوئد از زمان بازداشت این شهروند در ژوئن ۲۰۲۵ بارها موضوع را با مقامهای ایرانی مطرح کرده و بر حق برخورداری او از دادرسی عادلانه و عدم صدور حکم اعدام تاکید داشته است.
هانا نویمان، نماینده پارلمان اروپا و رئیس هیئت پارلمان اروپا برای روابط با ایران، نیز در بیانیهای نوشت: «این بخشی از الگویی مستمر و عمیقاً نگرانکننده است که در آن مقامهای جمهوری اسلامی از مجازات اعدام بهعنوان ابزاری برای سرکوب، اعمال فشار و ارسال پیامهای سیاسی استفاده میکنند.»
او پرونده کوروش کیوانی را همراه «با نبود شفافیت و محرومیت از تضمینهای اساسی دادرسی عادلانه» توصیف کرد که آشکارکننده «بیاعتنایی نظاممند حکومت ایران به تعهدات بینالمللی خود در حوزه حقوق بشر» است.
هانا نویمن با تاکید بر اینکه استفاده از مجازات اعدام در پروندههای مرتبط با اتباع خارجی و شهروندان دوتابعیتی، «پرسشهای جدی درباره استفاده ابزاری از بازداشتشدگان برای پیشبرد اهداف سیاسی را مطرح میکند» از مقامات رژیم ایران خواست که فوراً اجرای تمامی احکام اعدام را متوقف کنند و در مسیر لغو کامل مجازات اعدام گام بردارند.