در شرایطی که افزایش شدید قیمت مسکن خرید خانه را برای بخش بزرگی از مردم ایران به ویژه جوانان دشوار کرده است، شهرداری تهران طرح تازهای با عنوان «خانهریز» مطرح کرده که بر اساس آن افراد میتوانند به جای خرید یک واحد مسکونی یا حتی یک مترمربع از آن، سهمهایی به اندازه یکصدم مترمربع از یک پروژه مسکونی خریداری کنند.
بر اساس این طرح، هر «خانهریز» معادل مربعی به ابعاد ۱۰ در ۱۰ سانتیمتر از منافع یک ملک مشخص خواهد بود، و خرید و فروش این سهمها قرار است از طریق سامانههای وابسته به مدیریت شهری انجام شود. به این ترتیب، فردی که ۱۰۰ «خانهریز» خریداری کند، صاحب منافع معادل یک مترمربع از پروژه خواهد شد.
هدف این مدل فراهم کردن امکان ورود سرمایههای بسیار کوچک به بازار مسکن است. ارزش سهم خریداریشده نیز متناسب با تغییر قیمت ملک افزایش یا کاهش خواهد یافت، و در نتیجه افراد بدون برخورداری از سرمایه لازم برای خرید خانه میتوانند بخشی از پسانداز خود را به بازار مسکن مرتبط کنند.
با این حال، طرح «خانهریز» با مفهوم متعارف خانهدار شدن تفاوت اساسی دارد. خریدار این سهمهای کوچک عملاً صاحب یک واحد قابل سکونت نمیشود، و حتی خرید تعداد محدودی از آنها نیز مشکل نیاز به مسکن را برطرف نمیکند. کارکرد اصلی طرح در چنین شرایطی بیشتر حفظ ارزش سرمایههای خرد در برابر تورم و افزایش قیمت مسکن خواهد بود.
این ایده در ایران سابقه دارد. نخستین تجربههای فروش متری مسکن به اوایل دهه ۱۳۸۰ بازمیگردد؛ و در سال ۱۳۸۲ نیز سازوکارهایی برای فروش اوراق و مشارکت افراد دارای سرمایههای کوچکتر در بازار مسکن به صورت آزمایشی به اجرا درآمد.
آن طرحها به دلیل مشکلات اجرایی، نبود سازوکارهای شفاف، و استقبال محدود مردم و سرمایهگذاران نتوانستند به شکل گسترده ادامه پیدا کنند. نوسانات شدید قیمت مسکن، ابهام درباره حقوق صاحبان سهم، و مشخص نبودن چگونگی تبدیل سهمهای کوچک به مالکیت واقعی از جمله مشکلات این مدل بود.
طرح جدید شهرداری تهران اکنون همان ایده را در مقیاسی بسیار کوچکتر، یعنی از فروش «متری» به فروش «سانتیمتری»، بازگردانده است.
این تغییر از یک سو میتواند راهی برای مشارکت صاحبان پساندازهای کوچک در بازار مسکن فراهم کند، اما از سوی دیگر این پرسش را مطرح میکند که آیا چنین مدلی واقعاً کمکی به خانهدار شدن مردم خواهد کرد، یا صرفاً مسکن را بیش از پیش از یک نیاز اساسی برای سکونت به ابزاری برای سرمایهگذاری و حفظ ارزش پول تبدیل میکند.