لینکهای قابل دسترسی

چهارشنبه ۲۶ مهر ۱۳۹۶ ایران ۲۱:۰۳

جایگاه نوروز در دین زرتشت در گفتگو با دکتر رستم وحیدی


جایگاه نوروز در دین زرتشت در گفتگو با دکتر رستم وحیدی

س ـ نوروز در اوستا چه جایگاهی دارد و تاچه اندازه‏ این کتاب مقدس به این موضوع پرداخته است؟ تأثیر اوستا را بر شاهنامه فردوسی و به‏ ویژه جشن‏ نوروز در شاهنامه چگونه می‏بینید؟

-برپایه روایات شاهنامه، نوروز از جشن‏های بزرگ‏ ایرانی است که در زمان جمشید پیشدادی ابداع گردید و جمشید در اوستا یکی از شخصیت‏های دینی و خداشناس‏ است که با یاری اهورامزدا وضعیت زندگی مردمان را سامان داده،آن‏ها را از نابودی نجات بخشیده است.در فصل دوم و ندیداد که یکی از بخش‏های اوستا است، به‏ تفصیل درباره جمشید و ارتباط وی با اهورامزدا و ساختن‏ ور(غار) برای حفظ نمونه‏ای از موجودات روی زمین از سرما سخن رفته است و پس‏از سپری شدن این بحران‏ طبیعی، جمشید جشن بزرگی برپا داشته که همان نوروز است.

نوروز از نظر دینی جشن فروهرهاست.این جشن در اول ماه فروردین و با این باور که فروهر درگذشتگان‏ برای دیدار با خانواده خود به زمین می‏آیند با پاکیزگی و شادابی برگزار می‏شود. بی‏گمان در جای‏جای شاهنامه‏ فردوسی اثرات عمیقی از اوستا به جای مانده است؛چرا که شاهنامه بیان‏کننده سرگذشت و روایات مربوط به‏ زندگی و کشورداری مردمی است که به ایران باستان و میانه تعلق داشته‏اند و از نظر فرهنگی و دینی دارای‏ وحدت و یگانگی فکری و فلسفی ایرانی بودند.بنابراین، اوستا و موضوعات آن،چه از نظر حماسی و چه از نظر دینی،تأثیر فراوانی بر شاهنامه دارد.در روایات مربوط به‏ هوشنگ و پیدایش آتش،تهمورث و مواجهه با دیوان، جمشید و جشن نوروز،فریدون و جشن مهرگان و تهمتن‏ و سروش تاثیر اوستا بر شاهنامه به خوبی مشاهده می‏شود. در شاهنامه جشن نوروز به این صورت آمده است:

به جمشید بر گوهر افشاندند
مر آن روز را روز نو خواندد

سر سال نو هرمز و فرودین
بر آسوده از رنج تن دل ز کین‏

بزرگان به شادی بیاراستند
می و جام و رامشگران خواستند

چنین روز فرخ از آن روزگار
بمانده از آن خسروان یادگار

س ـ رویکرد گات‏ها به بحث نوروز چگونه است؟

در گات‏ها سروده‏های زرتشت،با سبکی فلسفی و اخلاقی روبرو هستیم که درآن از اهورامزدا سرچشمه‏ آفرینش و امشاسپندان فروزه‏های جاویدان اهورایی که‏ به صورت نمادهای زندگی تجلی یافته‏اند، دریافتی شاعرانه‏ و اندیشمندانه ارائه شده است. یکی از آموزه‏های اخلاقی‏ گات‏ها نوسازی جهان یا به وجود آوردن نوروز است که‏ انسان را در درون و اندیشه با نوروز که پرداخته جمشید است روبه‏رو می‏سازد.نوروز در گات‏ها حالت نوسازی و تازه گرداندن جهان را دارد و در اسطوره جمشید تازه‏ شدن طبیعت و آغاز فصل بهار(برابر شدن شب نوروز) دنبال می‏شود. نوروز جمشیدی جنبه تمثیلی دارد و نوروز زرتشت نظریه‏پردازی است.

س ـ تاچه اندازه نوروز می‏تواند ویژگی‏های فرهنگ‏ ایرانی را نشان دهد؟

جشن نوروز از نظر ویژگی‏های فرهنگی ایرانی‏ بی‏نظیر است.از هزاران سال پیش تاکنون در همه‏ کشورهای ایران بزرگ نوروز با ویژگی‏های فرهنگی‏ ایرانی زنده نگه داشته شده و در برگزاری آن همه اقشار مردم کوشیده‏اند. نوروز برای کودکان، زنان، خانواده‏ها و سالمندان ابعاد خود را دارد. نوروز بیان‏کننده روح پاکی و پاکیزگی، شادی و نوآفرینی و تازه کردن وسایل زندگی و لباس و تهیه خوراک و شیرینی‏های ویژه است. نوروز در همه‏کس و همه‏چیز نفوذ دارد و از همه مهم‏تر نوروز در اندیشه و نیایش‏های همه مردم ایران بزرگ، دارای هر دین و آئینی که هستند، نقش ویژه‏ای دارد. همان‏طور که‏ می‏دانید نوروز را تغییر دهنده قلب‏ها و شادکننده احوال‏ دانسته‏اند.

س ـ پیام‏های نهفته در عید نوروز چیست؟

جشن نوروز پیام‏های جالب و عمیقی دارد. بیایید همه‏چیز را نو کنیم. بیایید با رستن گیاهان زندگی خود را ببالانیم. بیایید سردی و دلمردگی را به گرمی و شادی‏ دل‏ها تبدیل کنیم. بیایید به دیدار و همبستگی خانوادگی‏ بپردازیم، بیایید از بزرگان عیدی بگیریم، بیایید ایران را آباد کنیم و بیایید از کسانی شویم که این جهان را تازه می‏کنند.

س ـ زرتشتیان هم‏اکنون این جشن را با چه شیوه‏ای‏ برگزار می‏کنند؟ آیا این جشن طی تاریخ تحولاتی‏ به خود دیده است؟

زرتشتیان ۵ روز قبل از نوروز به پیشواز آن‏ می‏روند. یعنی خانه خود را از قبل می‏روبند و لباس‏ها و وسایل زندگی را می‏شویند و پاک و پاکیزه می‏کنند. در غروب اولین روز از پنجه (۵ روز مانده به نوروز) آتش‏ می‏افروزند و اسفند و کندر دود می‏کنند و از روز دوم‏ پنجه وسایل و غذاهای سفره هفت‏سین را آماده می‏کنند. سبزه را که گندم آن را از ورهرام (۱۵ اسفند) پاک‏ کرده و تقدیس نموده‏اند از روز رام (۱۶ اسفند) سبز می‏کنند تا برای سفره هفت‏سین آماده باشد. در هنگام‏ تحویل سال همه اعضای خانواده در کنار سفره‏ هفت‏سین نشسته‏اند و نیایش خود را زمزمه می‏کنند. با آغاز نوروز همه اعضای خانواده یکدیگر را می‏بوسند و شیرینی می‏خورند. البته کسانی که در قبل درگذشته‏ای‏ دارند حرمت نگه می‏دارند و مراسم را ساده و بدون‏ شیرینی برگزار می‏کنند.

س ـ زرتشتیان سراسر دنیا این مراسم را چگونه برگزار می‏کنند؟ آیا تفاوتی در بین آن‏ها دیده می‏شود؟

مراسم نوروز سابقه طولانی دارد و در دوره‏های‏ مختلف تحولاتی داشته است. مثلا در زمان قدیم سبزه‏ سبز شده را در روز اول پنجه روی بام می‏گذاشتند و آتش‏ را در بالای بام می‏افروختند تا فروهرها از جهان مینو به‏ خانه‏های خود بیایند و در روزهای نوروز به اعضای خانواده‏ برکت و شادی بدهند. خاندان‏های ایرانی در سرزمین‏های‏ گوناگون نوروز را برگزار می‏کنند. در آسیای مرکزی، کردستان، افغانستان، اروپا و آمریکا مراسم نوروز با تغییرات‏ اندکی در مراسم و آیین‏ها برگزار می‏شود.ولی تمیز کردن خانه‏ها، پوشیدن لباس نو،چیدن سفره هفت‏سین‏ (با تغییراتی) و نیایش برای نو شدن و نوسازی جهان از آدابی است که در همه‏جا یکسان است.

س ـ ماندگاری نوروز تا چه اندازه نشانگر فربه بودن‏ دو عنصر اسلامیت و ایرانیت در هویت ایرانی‏ است؟

خوشبختانه مسلمانان از صدر اسلام جشن نوروز را پذیرفته و آن را با شکوه تمام برگزار کرده‏اند. همان‏ طور که گفتم اسلام نوروز را تغییر دهنده قلب‏ها و شادکننده احوال دانسته و به عنوان مراسمی در آغاز فصل بهار همراه با روییدن گیاهان و زاد و ولد احشام، آن را تداوم داده است. بنابراین،عنصر اسلامیت، نوروز را مراسمی نیک می‏شمارد و آن را در جهت تقویت ایمان‏ مردم و زندگی بهتر شناسایی نموده و تا امروز نیز اسلام‏ ایرانی و رهبران مذهبی شیعه همواره برای نوروز ارزش‏ و اهمیت قائل شده‏اند. فرهنگ‏های مختلف به‏طور طبیعی برهم تأثیر می‏گذارند، ولی تأثیر فرهنگی به‏ زمان و شرایط مناسب نیاز دارد که باید زمینه‏های آن‏ مهیا شود مانند انتقال دانش یا تمدن. بنابراین، نوروز که‏ یک جشن ایرانی است و در فرهنگ ما ریشه و نفوذ دارد باید برپایه روح آزاداندیشی و مهرورزی و احترام به‏ باورها و فرهنگ دیگران، جایگاه خود را حفظ کند و بتواند در اثر گذشت زمان به فرهنگ‏های دیگر غنای‏ ارزشی و فکری بدهد. ما نباید انتظار داشته باشیم که‏ در یک دوره زمانی محدود مثلا ژاپنی‏ها فرهنگ و ویژگی خود را رها کنند و برگزار کننده نوروز باشند. بلکه باید تعاملات فرهنگی ایرانی و ژاپنی را در طول‏ سده‏های گذشته در نظر بگیریم تا شاید تأثیر فرهنگ‏ ایرانی را مثلا در کاربرد رنگ آبی در هنر سفالگری‏ ژاپنی بیابیم.

بنابراین، معرفی نوروز به مردم سرزمین‏های دیگر بسیار خوب است ولی باید به‏ عنوان یک عامل فرهنگی‏ جذاب با ویژگی ایرانی عرضه شود تا بتواند در اثربخشی‏ فرهنگی پایگاه مناسبی پیدا کند. فرهنگ ایرانی ابعاد بسیار وسیعی دارد، مثلا موسیقی ایرانی عامل مهمی از فرهنگ ماست. حال چگونه می‏توانیم موسیقی ایرانی را با نوروز پی‏جویی کنیم، باید عوامل مشترک بین این دو تبلور فرهنگی را بیابیم و نقش هریک را در دیگری‏ شناسایی کنیم. نوروز رسم نوآوری، شادی و خرمی است. آیا می‏توان این عنصر یعنی شادی و خرمی را در موسیقی‏ ایرانی یافت؟ به نظر من نوروز یک رسم زیبای فرهنگ‏ ایرانی است که بسیاری از هنرهای ایرانی، ادبیات ایرانی، تاریخ ایرانی و سامان‏های اجتماعی ایرانی برپایه فلسفه‏ نوروز شکل گرفته است و نوروز را در درون خود تجربه‏ کرده است. نوروز بر بیش‏تر مولفه‏های ایرانی نفوذ و تأثیر ارزنده‏ای گذاشته است.

(نقل از مجله چشم انداز ارتباطات فرهنگی، فروردین ۱۳۸۵ - شماره۲۲)

دکتر رستم وحیدی هنگام انجام این گفتگو دبیر سازمان جوانان زرتشتی تهران و سردبیر ماهنامهء فروهر بوده است. از آقای وحیدی آثاری چون نیایش آتش در دین زرتشتی، آشنایی با گات‏ها،سروده‏های زرتشت‏، و آشنایی با خط و زبان اوستایی منتشر شده است.

مطالب مرتبط

XS
SM
MD
LG