اعلام خبر درباره دستیابی آمریکا و جمهوری اسلامی به یک تفاهم اولیه از سوی پرزیدنت دونالد ترامپ موجی از واکنشهای بینالمللی را به دنبال داشته است. بر اساس گزارشهای منتشرشده، این تفاهم شامل توقف فوری تنشها، بازگشایی تنگه هرمز، و آغاز یک دوره مذاکرات ۶۰ روزه برای رسیدن به توافق نهایی عنوان شده است. با این حال، متن رسمی و کامل تفاهم هنوز منتشر نشده و همین موضوع باعث شده بسیاری از دولتها و ناظران، در کنار استقبال از کاهش تنش، درباره جزئیات و ضمانتهای اجرایی آن محتاط بمانند.
واکنشهای جهانی را میتوان در سه دسته اصلی بررسی کرد: حامیان جدی، حامیان مشروط، و بدبینان یا مخالفان.
حامیان جدی؛ تأکید بر دیپلماسی، و کاهش تنش
در نخستین دسته، سازمان ملل متحد و کشورهایی مانند قطر و پاکستان قرار دارند که از تفاهم اعلامشده بهعنوان گامی مهم برای جلوگیری از گسترش بحران در خاورمیانه استقبال کردهاند. سخنگوی دبیرکل سازمان ملل این تفاهم را اقدامی حیاتی در مسیر حلوفصل مسالمتآمیز اختلافات دانسته و بر ضرورت اجرای آتشبس، بازگشایی تنگه هرمز و ادامه گفتوگوها تأکید کرده است.
قطر و پاکستان نیز که در روند میانجیگری نقش داشتهاند، این تفاهم را نشانهای از امکان بازگشت دیپلماسی به یکی از پرتنشترین پروندههای منطقهای توصیف کردهاند. از نگاه این کشورها، اهمیت تفاهم تنها در کاهش تنش میان ایالات متحده و جمهوری اسلامی خلاصه نمیشود، بلکه میتواند از سرایت بحران به بازار انرژی، مسیرهای کشتیرانی، و جبهههای منطقهای جلوگیری کند.
در این چارچوب، حامیان جدی توافق بیش از هر چیز بر «فرصت دیپلماتیک» ایجادشده تأکید دارند. آنان معتقدند حتی یک تفاهم موقت نیز، اگر بتواند خطر درگیری مستقیم و اختلال در تنگه هرمز را کاهش دهد، میتواند زمینهساز مذاکرات گستردهتر درباره برنامه هستهای جمهوری اسلامی و نقش منطقهای آن باشد.
حامیان مشروط؛ استقبال همراه با هشدار درباره اجرا و پرونده هستهای
دسته دوم شامل اتحادیه اروپا، بریتانیا، فرانسه، آلمان، ایتالیا، ژاپن، استرالیا، نیوزیلند، امارات متحده عربی، و برخی دیگر از شرکای غربی و منطقهای آمریکا است. این کشورها اصل کاهش تنش را مثبت ارزیابی کردهاند، اما همزمان تأکید دارند که ارزش واقعی تفاهم در میزان اجرای آن و شفافیت درباره تعهدات طرفین مشخص خواهد شد.
کشورهای اروپایی، بهویژه فرانسه، آلمان، بریتانیا، و ایتالیا، ضمن استقبال از تفاهم، بار دیگر بر این موضع تأکید کردهاند که جمهوری اسلامی نباید به سلاح هستهای دست یابد. مقامهای اروپایی همچنین خواستار همکاری نزدیک با آمریکا، جمهوری اسلامی، و آژانس بینالمللی انرژی اتمی برای روشنشدن وضعیت ذخایر اورانیوم غنیشده و سازوکار نظارتی آینده شدهاند.
برای ژاپن و بسیاری از کشورهای وابسته به واردات انرژی، مسئله اصلی امنیت تنگه هرمز است. توکیو و برخی دولتهای اروپایی و آسیایی تأکید کردهاند که آزادی کشتیرانی در این مسیر حیاتی باید بهطور عملی تضمین شود. امارات متحده عربی نیز از اجرای کامل تفاهم و تأمین امنیت دریانوردی در خلیج فارس حمایت کرده است.
این کشورها کاهش فوری تنش را ضروری میدانند، اما تجربه توافقهای پیشین با جمهوری اسلامی باعث شده بر راستیآزمایی، نقش آژانس، جدول زمانی روشن و ضمانتهای اجرایی تأکید کنند. برای آنان، تفاهم زمانی موفق خواهد بود که نهتنها بحران فعلی را متوقف کند، بلکه راهی پایدار برای مهار برنامه هستهای و رفتار منطقهای رژیم ایران ایجاد کند.
از منظر تحلیلی، موضع این دسته را میتوان «استقبال بدون چک سفیدامضا» توصیف کرد. این کشورها کاهش فوری تنش را ضروری میدانند، اما تجربه توافقهای پیشین با جمهوری اسلامی باعث شده بر راستیآزمایی، نقش آژانس، جدول زمانی روشن و ضمانتهای اجرایی تأکید کنند. برای آنان، تفاهم زمانی موفق خواهد بود که نهتنها بحران فعلی را متوقف کند، بلکه راهی پایدار برای مهار برنامه هستهای و رفتار منطقهای رژیم ایران ایجاد کند.
بدبینان یا مخالفان؛ نگرانی اسرائیل، ابهام برخی منتقدان و پرسش درباره امتیازها
دسته سوم شامل اسرائیل، بخشی از منتقدان در آمریکا و برخی ناظران امنیتی است که نسبت به تفاهم اعلامشده با دیده تردید نگاه میکنند. در اسرائیل، نگرانی اصلی این است که توافق با جمهوری اسلامی بدون مهار کامل برنامه هستهای و شبکههای نیابتی آن، به تقویت موقعیت حکومت ایران در منطقه منجر شود. مقامهای اسرائیلی همچنین بر ادامه حضور نظامی و اقدامات امنیتی خود در جبهههایی مانند لبنان، سوریه و غزه تأکید کردهاند.
در داخل آمریکا نیز واکنشها یکدست نبوده است. متحدان پرزیدنت ترامپ تفاهم را پیروزی دیپلماتیک و نشانهای از بازگشت فشار و مذاکره همزمان دانستهاند، اما منتقدان، از جمله شماری از دموکراتها، خواستار انتشار جزئیات توافق شدهاند. پرسش اصلی آنان این است که آمریکا در برابر جمهوری اسلامی چه امتیازهایی داده و چه تضمینهایی برای اجرای تعهدات ایران وجود دارد.
مخالفان و بدبینان همچنین به موضوع لبنان و نقش حزبالله اشاره میکنند. از دید آنان، اگر تفاهم آمریکا و جمهوری اسلامی بدون روشنشدن تکلیف گروههای مورد حمایت رژیم ایران اجرا شود، ممکن است تنها به توقفی موقت در بحران منجر شود و نه به کاهش پایدار تهدیدهای منطقهای.
در مجموع، تفاهم اعلامشده از سوی پرزیدنت ترامپ با استقبال گسترده اما محتاطانه جهانی روبهرو شده است. بازارهای جهانی و بسیاری از دولتها آن را فرصتی برای کاهش خطر جنگ و بازگشت ثبات به مسیرهای انرژی میدانند. با این حال، نبود متن رسمی، ابهام درباره تعهدات جمهوری اسلامی، نگرانی اسرائیل و پرسشهای داخلی در آمریکا نشان میدهد مسیر تبدیل این تفاهم به توافقی پایدار، همچنان پیچیده و پرچالش خواهد بود.