هفت سال از اعتراضات آبان ۱۳۹۸ میگذرد؛ اعتراضاتی که با مخالفت مردم با افزایش ناگهانی قیمت بنزین آغاز شد و با قطع سراسری اینترنت و شلیک نیروهای امنیتی به معترضان، به یکی از خونینترین سرکوبهای تاریخ جمهوری اسلامی تبدیل شد. اکنون در حالی که خانوادههای جانباختگان همچنان در پی دادخواهیاند و برخی از آنان خود به زندان افتادهاند، حکومت ایران بار دیگر با همان مسئلهای روبهرو است که جرقه اعتراضات آبان را زد: افزایش قیمت بنزین.
از اعتراض به گرانی تا خیزش علیه حکومت
بامداد جمعه ۲۴ آبان ۱۳۹۸، دولت حسن روحانی بدون اطلاعرسانی قبلی، قیمت بنزین سهمیهای را از هزار به ۱۵۰۰ تومان و بنزین آزاد را از هزار به سه هزار تومان افزایش داد.
اعتراضات ابتدا با تجمعهای مسالمتآمیز، خاموش کردن خودروها و مسدود کردن برخی خیابانها آغاز شد، اما بهسرعت به دهها شهر گسترش یافت و شعارهای معترضان از مخالفت با افزایش قیمت بنزین فراتر رفت و کلیت جمهوری اسلامی را هدف قرار داد.
واکنش حکومت، اعزام گسترده نیروهای امنیتی و استفاده از سلاح گرم بود. در بسیاری از شهرها، نیروهای حکومتی به سوی معترضان شلیک کردند و شمار زیادی کشته و زخمی شدند.
صفیر گلوله در خفقان اینترنت
روز شنبه ۲۵ آبان، همزمان با گسترش اعتراضات، حکومت ایران قطع گسترده اینترنت را آغاز کرد؛ اقدامی که ارتباط میلیونها نفر با جهان خارج را مختل کرد و انتشار تصاویر و اخبار سرکوب را برای چند روز بهشدت دشوار ساخت.
سازمان عفو بینالملل در تحقیقات خود، کشته شدن دستکم ۳۲۳ نفر را به دست نیروهای امنیتی مستند کرده است. این سازمان تأکید دارد که شمار واقعی جانباختگان احتمالاً بسیار بیشتر بوده است.
خبرگزاری رویترز نیز در دی ۱۳۹۸ به نقل از منابع نزدیک به حکومت، شمار کشتهشدگان اعتراضات را حدود ۱۵۰۰ نفر گزارش کرد.
عفو بینالملل با بررسی تصاویر و شهادت شاهدان اعلام کرد بسیاری از قربانیان با شلیک گلوله به سر یا بالاتنه جان باختهاند و در اغلب موارد، معترضان تهدید فوری علیه جان دیگران ایجاد نکرده بودند.
این سازمان همچنین نتیجه گرفت که قطع اینترنت به حکومت امکان داد ابعاد سرکوب را از دید افکار عمومی جهان پنهان کند.
نامهایی که از آبان باقی ماندند
در میان جانباختگان آبان ۹۸، نام پویا بختیاری به یکی از نمادهای اعتراضات و دادخواهی تبدیل شد.
پویا، جوان ۲۷ سالهای که همراه مادر و خواهرش در اعتراضات مهرشهر کرج شرکت کرده بود، روز ۲۵ آبان با اصابت گلوله به سرش کشته شد.
نیکتا اسفندانی، دختر ۱۴ سالهای که در جریان اعتراضات تهران جان باخت، از دیگر قربانیان آبان بود. تصویر و نام او به نمادی از حضور نوجوانان در اعتراضات و سرکوب خونین آنها تبدیل شد.
پژمان قلیپور نیز در ۱۸ سالگی در اعتراضات مارلیک شهریار کشته شد. خانواده او، بهویژه مادرش محبوبه رمضانی، در سالهای بعد برای زنده نگه داشتن یاد فرزندشان و پیگیری دادخواهی تلاش کردند.
این سه نام تنها نمونههایی از صدها نفری هستند که در شهرهای مختلف، از تهران و کرج تا ماهشهر، شیراز، کرمانشاه و بهبهان جان باختند.
وقتی دادخواهی به زندان رسید
سرکوب آبان ۹۸ با پایان اعتراضات خیابانی متوقف نشد. در سالهای بعد، شماری از خانوادههای جانباختگان به دلیل برگزاری مراسم یادبود، انتشار تصاویر فرزندانشان و درخواست پاسخگویی مقامهای حکومتی بازداشت یا زندانی شدند.
منوچهر بختیاری، پدر پویا بختیاری، یکی از شناختهشدهترین فرد از این خانوادهها است که سالها است با بازداشت و محکومیتهای پیاپی روبهرو شده است.
بر اساس گزارشهای حقوق بشری، دادگاه تجدیدنظر استان البرز در شهریور ۱۴۰۵ حکم مجموعاً ۱۸ سال زندان او را در یکی از پروندههایش تأیید کرد. منوچهر بختیاری همچنان در زندان بندرعباس نگهداری میشود.
ناهید شیرپیشه، مادر پویا، نیز به دلیل فعالیتهای دادخواهانه بازداشت و به پنج سال زندان محکوم شد. او پس از تحمل دوران حبس، در مهر ۱۴۰۴ آزاد شد.
محبوبه رمضانی، مادر پژمان قلیپور، نیز از جمله مادران دادخواهی است که در سالهای پس از آبان با بازداشت و فشارهای امنیتی مواجه شدهاند.
واکنش آمریکا به سرکوب آبان
ایالات متحده آمریکا در جریان اعتراضات آبان ۱۳۹۸، سرکوب معترضان و قطع اینترنت را محکوم کرد.
وزارت خزانهداری آمریکا روز اول آذر ۱۳۹۸ محمدجواد آذری جهرمی، وزیر وقت ارتباطات جمهوری اسلامی، را به دلیل نقش او در سانسور گسترده اینترنت تحریم کرد.
استیون منوچن، وزیر وقت خزانهداری آمریکا، در آن زمان اعلام کرد رهبران جمهوری اسلامی میدانند که اینترنت آزاد و باز، مشروعیت حکومت آنها را زیر سؤال میبرد و به همین دلیل برای خاموش کردن اعتراضات به سانسور اینترنت متوسل میشوند.
هفت سال بعد؛ بنزین همچنان مسئلهای امنیتی
هفت سال پس از آبان خونین، بحران اقتصادی، افزایش مصرف سوخت و ناترازی تولید و مصرف بنزین، دولت مسعود پزشکیان را بار دیگر با ضرورت تغییر قیمتها روبهرو کرده است.
هفت سال پس از آبان خونین، بحران اقتصادی، افزایش مصرف سوخت و ناترازی تولید و مصرف بنزین، دولت مسعود پزشکیان را بار دیگر با ضرورت تغییر قیمتها روبهرو کرده است.
حکومت در شهریور ۱۴۰۵ قیمت بنزین مصرفی بالاتر از سهمیه ماهانه را به ۱۰ هزار تومان افزایش داد، اما نرخهای یارانهای هزار و ۵۰۰ و سه هزار تومانی را برای سهمیههای اصلی حفظ کرد.
مسعود پزشکیان روز ۲۰ مهر، در سخنانی درباره ضرورت اصلاح قیمت حاملهای انرژی، هشدار داد که افزایش ناگهانی قیمت بنزین میتواند جامعه را به هم بریزد.
او گفت: «مسئله خیلی روشن است، ولی حلش اگر یکدفعه بخواهیم مداخله کنیم، کل جامعه را به هم میریزیم.»
این اظهارات نشان میدهد که افزایش قیمت بنزین برای جمهوری اسلامی تنها یک تصمیم اقتصادی نیست، بلکه پیامدهای سیاسی و امنیتی آن نیز به یکی از ملاحظات اصلی حکومت تبدیل شده است.
هزینه سنگین یارانههای انرژی و شکاف میان تولید و مصرف بنزین، فشار برای اصلاح قیمتها را افزایش داده، اما تجربه آبان ۱۳۹۸ همچنان یادآور پیامدهای احتمالی چنین تصمیمی است.
اکنون در هفتمین سالگرد آبان خونین، مسئله بنزین همچنان حلنشده باقی مانده است؛ همان مسئلهای که هفت سال پیش به خیابانها کشیده شد، صدها کشته بر جای گذاشت و خانوادههایی را وارد مسیری از دادخواهی کرد که برای برخی از آنها هنوز با زندان و فشارهای امنیتی ادامه دارد.
پرزیدنت ترامپ و مقامات دولت او بارها کشتار معترضان غیرنظامی در ایران توسط رژیم را محکوم کردهاند. در یکی از تازهترین اظهارنظرها، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، روز جمعه ۲۲ آبان با اشاره به سرکوب معترضان در ایران، گفت که رفتار جمهوری اسلامی با مردم ایران نشان میدهد که دستیابی این حکومت به سلاح هستهای چه خطری میتواند برای دیگر کشورها داشته باشد.
آقای روبیو گفت: «آنها دهها هزار نفر از مردم خودشان را کشتهاند؛ آنها را در خیابانها سلاخی کردهاند.» او افزود: «بعد وقتی زخمی میشوید، وارد بیمارستانها میشوند و شما را روی تخت بیمارستان میکشند. اغلب پزشکان و پرستارانی را هم که شما را درمان کردهاند، میکشند.» وزیر امور خارجه آمریکا گفت: «این کاری است که آنها با مردم خودشان میکنند. تصور کنید اگر سلاح هستهای داشتند، با ما چه میکردند.»