خبرگزاری هرانا پنجشنبه ۹ مهر گزارش داد دست‌کم ۲۰۰ دانش‌آموز از شهرستان ماکو در قالب اردوی موسوم به «راهیان نور» به مناطق عملیاتی جنگ ایران و عراق در شمال‌غرب ایران اعزام شده‌اند؛ اقدامی که بار دیگر نگرانی‌ها درباره مواجه کردن کودکان با فعالیت‌ها و محتوای نظامی در جمهوری اسلامی را افزایش داده است.
هرانا به نقل از صداوسیمای جمهوری اسلامی گزارش داد این دانش‌آموزان در قالب یک کاروان ۲۰۰ نفره به مناطق عملیاتی اعزام شده‌اند و این اردو یک روز ادامه خواهد داشت. هرانا این اقدام را مغایر با تعهدات جمهوری اسلامی در زمینه حقوق کودکان دانسته است.
حکومت ایران در سال ۱۳۷۳ کنوانسیون حقوق کودک را تصویب کرد. این حکومت همچنین «پروتکل اختیاری کنوانسیون حقوق کودک درباره مشارکت کودکان در مخاصمات مسلحانه» را در سال ۱۳۸۹ امضا کرد، اما تاکنون آن را تصویب نکرده است. این پروتکل محدودیت‌های سخت‌گیرانه‌تری درباره مشارکت افراد زیر ۱۸ سال در مخاصمات مسلحانه تعیین می‌کند.
اعزام دانش‌آموزان به اردوهای راهیان نور به تنهایی به معنای به کارگیری آنها به عنوان «کودک‌سرباز» نیست، اما این رویداد در شرایطی رخ می‌دهد که در ماه‌های اخیر شواهد دیگری از آموزش و جذب نظامی کودکان و نوجوانان توسط نهادهای وابسته به جمهوری اسلامی منتشر شده است.
صدای آمریکا چهارم مرداد گزارش داد در یک برنامه تبلیغاتی حکومتی در میدان آزادی تهران، کودکان و نوجوانان اسلحه جنگی در دست گرفته و نیروهای نظامی نحوه تیراندازی و استفاده از سلاح را به آنها آموزش دادند. تصاویر منتشرشده از این برنامه نگرانی‌هایی درباره عادی‌سازی استفاده از سلاح و فرهنگ نظامی‌گری در میان افراد زیر سن قانونی برانگیخت.
پیش از آن دیده‌بان حقوق بشر گزارش داده بود که سپاه پاسداران در سال جاری پویشی با عنوان «رزمندگان مدافع وطن» راه‌اندازی کرده و حداقل سن ورود به آن را ۱۲ سال تعیین کرده است. رحیم ندالی، از مسئولان سپاه، گفته بود نوجوانان برای حضور در ایست‌های بسیج و همچنین گشت‌های اطلاعاتی و عملیاتی ابراز تمایل کرده‌اند و به همین دلیل حداقل سن این برنامه ۱۲ سال تعیین شده است.
بر اساس گزارش دیده‌بان حقوق بشر، فعالیت‌های پیش‌بینی‌شده در این طرح تنها به امور پشتیبانی مانند توزیع اقلام، کمک‌های پزشکی، یا رسیدگی به خانه‌های آسیب‌دیده محدود نیست؛ و حضور در ایست‌های بازرسی، گشت‌های عملیاتی و اطلاعاتی، و کاروان‌های خودرویی را نیز شامل می‌شود.
مجموع این موارد نشان می‌دهد موضوع نظامی‌سازی کودکان در ایران محدود به اردوهای راهیان نور نیست. در یک سوی این روند دانش‌آموزان با برنامه‌های سازمان‌یافته به مناطق جنگی سابق برده می‌شوند؛ و در سوی دیگر شواهد مستندی از آموزش استفاده از سلاح به کودکان و تعیین سن ۱۲ سال برای ورود به برنامه‌ای وابسته به سپاه وجود دارد.
با این حال، شواهد موجود به تنهایی اثبات نمی‌کند که افزایش این اقدامات ناشی از کمبود نیروی انسانی جمهوری اسلامی است. آنچه مستند است، گسترش دامنه مشارکت مورد انتظار از نوجوانان از فعالیت‌های تبلیغاتی و ایدئولوژیک تا برخی وظایف امنیتی و عملیاتی است.
دیده‌بان حقوق بشر گفته است جذب و استفاده نظامی از کودکان نقض جدی حقوق آنهاست، و به‌کارگیری کودکان زیر ۱۵ سال در مخاصمات مسلحانه می‌تواند جنایت جنگی محسوب شود. این سازمان همچنین یادآوری کرده است که سپاه و بسیج پیش‌تر نیز از کودکان استفاده کرده‌اند؛ از جمله جذب کودکان مهاجر افغان برای جنگ در سوریه که در مواردی پسران ۱۴ ساله نیز در میان کشته‌شدگان گزارش شده‌اند.
ایالات متحده سال‌هاست جمهوری اسلامی را به جذب و استفاده از کودک‌سربازان متهم می‌کند. وزارت خارجه آمریکا در گزارش سال ۲۰۲۴ خود درباره قاچاق انسان اعلام کرد سپاه پاسداران و بسیج، کودکان زیر ۱۵ سال را در شماری از شهرها و استان‌های ایران به عنوان نیروهای امنیتی و ضدشورش جذب کرده و به کار گرفته‌اند. این گزارش همچنین اعلام کرد کودکان در ایران برای فعالیت در نیروهای امنیتی و سرکوب اعتراضات جذب شده یا تحت فشار قرار گرفته‌اند.
وزارت خارجه آمریکا در گزارش‌های پیشین خود هم گفته بود سپاه و بسیج علاوه بر کودکان ایرانی، کودکان مهاجر و پناهجوی افغان را برای حضور در نیروهای تحت فرمان سپاه در سوریه جذب کرده‌اند. آمریکا در چارچوب «قانون جلوگیری از کودک‌سربازی» ایران را در میان کشورهایی قرار داده که نیروهای دولتی، امنیتی یا گروه‌های مورد حمایت دولت آنها کودک‌سرباز جذب کرده یا به کار گرفته‌اند.
دیده‌بان حقوق بشر در واکنش به برنامه تازه سپاه برای جذب افراد از ۱۲ سالگی گفته است مقام‌های جمهوری اسلامی باید این برنامه را لغو و جذب افراد زیر ۱۸ سال توسط نیروهای نظامی و شبه‌نظامی را ممنوع کنند.