چشم‌انداز جایگزینی تنگه هرمز؛ احیای خط لوله نفتی عراق-‌سوریه

امضای احیای خط لوله نفتی عراق‌-سوریه توسط رؤسای شرکت‌های نفت دو کشور در واشنگتن، چشم‌انداز تازه‌ای در تنوع مسیرهای صادرات نفتی و جایگزینی تنگه هرمز باز کرده است.

این خط لوله که از کرکوک عراق تا بندر بانیاس سوریه ادامه دارد، سال ۲۰۰۳ در جریان حمله نظامی آمریکا به عراق آسیب دید و از کار افتاد.

نکته اینجاست که مدیر عامل شرکت نفت بصره تفاهم‌نامه احیای این خط لوله را امضا کرده است؛ شرکتی که بخش اعظم تولید نفت عراق را انجام می‌دهد و بایستی به غیر از احیای خط لوله کرکوک-بانیاس، یک خط لوله نیز از بصره تا کرکوک احداث شود. در مجموع، راه‌اندازی این پروژه بزرگ با مشارکت شرکت‌های آمریکایی می‌تواند امکان صادرات روزانه ۲ میلیون بشکه نفت عراق با دور زدن تنگه هرمز را فراهم کند.

تام باراک سفیر آمریکا در ترکیه که هم‌زمان فرستاده ویژه آمریکا در امور سوریه و عراق است می‌گوید ظرفیت این خط لوله می‌تواند به ۲.۵ میلیون بشکه در روز برسد.

همچنین ببینید:

عراق خط لوله نفتی دیگری از منطقه کرکوک تا بندر جیحان ترکیه با ظرفیت انتقال روزانه ۱.۵ میلیون بشکه نفت دارد و اخیرا مذکرات با آنکارا برای احداث یک خط لوله کوتاه از بصره تا کرکوک را آغاز کرده است.

اگر این خطوط لوله احداث شوند، در واقع عراق از دو مسیر قادر به صادرات نفت خواهد بود.

عراق پارسال روزانه بیش از ۴ میلیون بشکه تولید نفت داشت که بیش از ۸۰ درصد آن از طریق تنگه هرمز به بازارهای جهانی صادر شد و بقیه به مصرف پالایشگاه‌های داخلی رسید. آمارهای اوپک نشان می‌دهد صادرات نفت عراق به خاطر انسداد تنگه هرمز توسط جمهوری اسلامی به شدت مختل شده و تولید نفت این کشور نیز کمتر از نصف شده است.

عراق پارسال بیش از ۹۰ میلیارد دلار صادرات نفت داشت و درآمدهای نفتی بیش از ۹۰ درصد صادرات و بودجه دولتی را پوشش می‌دهد. برآورد بانک جهانی نشان می‌دهد افت تولید و صادرات نفت عراق باعث از بین رفتن ده‌ها میلیارد دلار درآمد صادراتی کشور شده و رشد تولید ناخالص داخلی این کشور در سال جاری به منفی ۸.۹ درصد سقوط خواهد کرد.

امارات نیز یک خط لوله نفتی تا بندر فجیره در دریای عمان دارد و در تلاش است تا سال آینده یک خط لوله دیگر به موازات آن احداث کند تا بتواند روزانه حدود ۴ میلیون بشکه نفت از دریای عمان صادر کند.

عربستان نیز از طریق خط لوله شرق‌غرب بخشی از نفت خود را صادر می‌کند و اخیرا مطالعات برای احداث یک خط لوله دیگر برای رهایی از وابستگی به تنگه هرمز را آغاز کرده است.

اگر خطوط لوله یاد شده احداث شوند، هر سه کشور یاد شده که قبل از انسداد تنگه هرمز روزانه ۱۰ میلیون بشکه صادرات نفت از این گذرگاه داشتند، تقریبا دیگر نیازی به آن نخواهند داشت. در واقع، سه کشور یاد شده سهمی ۶۵ درصدی در کل نفت خامی داشتند که قبل از انسداد تنگه هرمز از آن عبور می‌کرد.

در میان کشورهای حوزه خلیج فارس، قطر و کویت و البته خود جمهوری اسلامی در وضعیتی پیچیده قرار دارند. تمام تاسیسات گاز مایع، ال‌ان‌جی، قطر در خلیج فارس واقع شده و هیچ جایگزینی برای صادرات گاز مایع به غیر از تنگه هرمز ندارد و کویت نیز تنها می‌تواند به خطوط لوله عراق و عربستان برای صادرات نفت تکیه کند؛ آن هم اگر ظرفیت خالی باقی مانده باشد.

بحرین اصولاً صادرکننده نفت خام نیست و روزانه حدود ۳۳۰ هزار بشکه صادرات محصولات نفتی دارد که می‌تواند از مسیرهای زمینی یا سوآپ محصولات نفتی با کشورهای عرب منطقه انجام دهد.

البته باید توجه داشت که روزانه به غیر از ۱۵ میلیون بشکه نفت خامی که پیشتر از تنگه هرمز عبور می‌کرد، ۵ میلیون بشکه نیز محصولات نفتی، خصوصا گازوئیل، بنزین، سوخت هواپیما و گازهای نفتی از این تنگه عبور می‌کرد و ۱۰ درصد بازار فروش محصولات نفتی جهان را پوشش می‌داد. یافتن مسیرهای صادرات محصولات نفتی برای جایگزینی تنگه هرمز یک چالش اساسی دیگر برای همه کشورهای منطقه است.

در میانه همه این گرفتاری‌ها، وضعیت خود ایران نیز بسیار بحرانی است. ایران پارسال روزانه ۲ میلیون بشکه نفت و محصولات نفتی از تنگه هرمز صادر کرده بود و با محاصره دریایی ایالات متحده آمریکا علیه جمهوری اسلامی، این رقم به صفر رسیده است.

همچنین حدود ۸۰ درصد از تجارت غیرنفتی ایران از بنادر جنوب انجام می‌شود و اتفاقا کشورهای عرب منطقه سهمی ۵۱ درصدی در کل تجارت غیرنفتی ایران دارند. به غیر از عراق، تجارت ایران با دیگر کشورهای عرب منطقه که بالغ بر ۴۰ درصد کل تجارت غیرنفتی ایران است، قطع شده است.