داده‌های نهادهای بین‌المللی نشان می‌دهد بازار جهانی نفت پس از ماه‌ها اختلال ناشی از جنگ خاورمیانه و اقدامات و حملات جمهوری اسلامی در تنگه هرمز، بار دیگر در مسیر بازگشت به مازاد عرضه قرار گرفته است.
قیمت نفت برنت نسبت به اواخر اکتبر حدود ۲۲ دلار کاهش یافته و هزینه حمل و بیمه نفت از خاورمیانه به آسیا نیز از اوج خود در ماه گذشته به کمتر از نصف رسیده است.
این تحولات در حالی رخ می‌دهد که صادرات روزانه ایران، شامل حدود ۱.۵ میلیون بشکه نفت خام و نیم میلیون بشکه محصولات نفتی، از نیمه ژوئیه و همزمان با آغاز محاصره دریایی آمریکا عملاً متوقف شده است.
بازگشت مازاد عرضه
جمهوری اسلامی با ایجاد اختلال در تردد کشتی‌ها از تنگه هرمز در ماه‌های ابتدایی جنگ خاورمیانه، باعث سقوط شدید تولید نفت کشورهای عربی منطقه شد. در واکنش به این بحران، کشورهای مختلف برای جلوگیری از جهش بیشتر قیمت‌ها به آزادسازی ذخایر نفت روی آوردند.
طبق برآورد اوپک، حدود ۵۳۷ میلیون بشکه نفت از ذخایر جهانی آزاد شد. چین و آمریکا با استفاده از ذخایر راهبردی خود نقش مهمی در مهار شوک عرضه داشتند و کاهش واردات نفت چین نیز یکی از عوامل مهم تعدیل فشار بر بازار بود.
اکنون روند معکوس شده است. داده‌های اوپک نشان می‌دهد تولید نفت اعضای این سازمان، بدون احتساب ایران، در ماه گذشته از سطح پیش از جنگ فراتر رفته است. تولید روزانه نفت ایران نسبت به سال گذشته حدود ۱.۳۴ میلیون بشکه کاهش یافته و به ۱.۹ میلیون بشکه رسیده است. در مقابل، تولید عراق و امارات روی هم حدود ۱.۳ میلیون بشکه در روز نسبت به سال گذشته افزایش یافته است.
عراق اعلام کرده است که در ماه جاری نیز روزانه حدود نیم میلیون بشکه به تولید خود نسبت به اکتبر افزوده است. عربستان سعودی نیز تولید روزانه خود را حدود ۱۰.۵ میلیون بشکه اعلام کرده؛ رقمی که ۱.۳ میلیون بشکه بیشتر از برآورد اوپک از تولید این کشور در ماه گذشته است.
در مجموع، تولید روزانه نفت خام اوپک در اکتبر نسبت به سپتامبر حدود دو میلیون بشکه افزایش یافت. با توجه به روند احیای تولید کشورهای منطقه، انتظار می‌رود این افزایش در ماه جاری نیز ادامه یابد و تولید اوپک به سطحی بسیار بالاتر از دوران پیش از جنگ برسد.
اداره اطلاعات انرژی آمریکا نیز از بازگشت مازاد عرضه به بازار جهانی نفت و افزایش آن در ماه‌های آینده خبر داده است. بر اساس پیش‌بینی این نهاد، از سه‌ماهه چهارم امسال انباشت مجدد نفت در مخازن ذخیره آغاز می‌شود و حجم افزایش موجودی ذخایر جهانی در نیمه نخست سال آینده به روزانه ۳.۵ میلیون بشکه خواهد رسید.
سقوط قیمت نفت و هزینه حمل
قیمت جهانی نفت برنت از حدود ۱۱۷ دلار در اواخر اکتبر به حدود ۹۵ دلار کاهش یافته است. همزمان، هزینه انتقال نفت از خاورمیانه به بازارهای آسیایی نیز به‌شدت افت کرده است.
طبق گزارش اخیر اوپک، کرایه حمل هر بشکه نفت خام با سوپرنفتکش‌ها از خاورمیانه به شرق آسیا در پایان اکتبر به ۳۷.۱۳ دلار رسید؛ حدود ۱۲ برابر رقم پایان ژانویه.
اکنون هزینه انتقال هر بشکه نفت از خاورمیانه به بازارهای آسیایی به کمتر از نصف اوج اکتبر، یعنی حدود ۱۴ تا ۱۵ دلار، کاهش یافته است.
این کاهش در حالی رخ داده که جمهوری اسلامی در ماه گذشته دست‌کم ۳۷ کشتی را در آب‌های جنوبی ایران هدف قرار داد و در ۱۲ روز نخست ماه جاری میلادی نیز به‌طور متوسط روزانه یک کشتی را هدف گرفته است.
با وجود تداوم حملات، افزایش صادرات نفت کشورهای عربی و بازگشت تدریجی فعالیت نفتکش‌ها باعث شده است منافع اقتصادی انتقال نفت بر ریسک امنیتی آن غلبه کند. همچنین استفاده بیشتر از ناوگان دریایی کشورهای منطقه و مسیرهای جایگزین صادرات، از جمله خطوط لوله انتقال نفت به دریای سرخ، به کاهش فشار بر بازار حمل‌ونقل کمک کرده است.
به این ترتیب، بازار جهانی نفت در حال سازگاری با حذف صادرات ایران است. افزایش تولید کشورهای عربی، بازگشت تدریجی عرضه و کاهش هزینه‌های لجستیکی باعث شده بخش عمده اختلالات ناشی از جنگ جبران شود. پیش‌بینی‌ها نیز از بازگشت مازاد عرضه و انباشت مجدد ذخایر نفت در ماه‌های آینده حکایت دارد.
در حالی که سایر تولیدکنندگان منطقه در حال بازپس‌گیری سهم خود از بازار جهانی هستند، صادرات نفت ایران همچنان متوقف مانده است. به نظر می‌رسد یکی از پیامدهای مهم جنگ برای جمهوری اسلامی، نه فقط کاهش تولید و صادرات، بلکه از دست دادن کامل جایگاه خود در بازار جهانی نفت باشد.