جواد مجابی، شاعر، نویسنده، طنزپرداز، روزنامهنگار، و منتقد برجسته ادبی و هنرهای تجسمی که طی دههها از مخالفان سانسور و محدودیت آزادی بیان در جمهوری اسلامی بود، روز شنبه ۱۴ شهریور در ۸۶ سالگی درگذشت.
خبرگزاری حکومتی ایرنا به نقل از خانواده مجابی گزارش داد او پس از یک دوره بیماری درگذشته است. مجابی در ماههای پیش از مرگ نیز تحت درمان قرار داشت و در اردیبهشت جراحی شده بود.
جواد مجابی ۲۲ مهر ۱۳۱۸ در قزوین به دنیا آمد و بیش از شش دهه در عرصه شعر، داستان، رمان، طنز، روزنامهنگاری و نقد هنر فعالیت کرد. او در دانشگاه تهران حقوق و اقتصاد خواند و از اواخر دهه ۱۳۴۰ بهطور حرفهای وارد مطبوعات شد و سالها دبیر بخش فرهنگی روزنامه «اطلاعات» بود. از او دهها کتاب، از جمله مجموعههای شعر، داستان کوتاه، رمان، نمایشنامه، آثار طنز و پژوهشهایی درباره ادبیات و هنرهای تجسمی ایران منتشر شده است.
«باغ گمشده»، «فصلی برای تو»، «شب ملخ»، «عبور از باغ قرمز»، و «یادداشتهای آدم پرمدعا» از جمله آثار شناختهشده مجابی هستند. او همچنین از چهرههایی بود که طی دههها به ثبت، معرفی و نقد هنر مدرن و هنرهای تجسمی ایران پرداخت و درباره شماری از نویسندگان، شاعران، و هنرمندان معاصر نیز پژوهش و تألیف کرد.
مجابی پس از انقلاب از چهرههای فعال در تلاش برای احیای کانون نویسندگان ایران بود و نام او در میان امضاکنندگان بیانیه تاریخی «ما نویسندهایم»، معروف به «متن ۱۳۴ نویسنده»، قرار داشت. این بیانیه که ۲۱ آبان ۱۳۷۳ منتشر شد، بر حق نویسندگان برای آزادی اندیشه، بیان و انتشار آثارشان و استقلال فعالیت صنفی آنان تأکید داشت. نام نویسندگانی چون احمد شاملو، سیمین بهبهانی، بهرام بیضایی، محمود دولتآبادی، هوشنگ گلشیری، محمد مختاری، و محمدجعفر پوینده نیز در میان امضاکنندگان دیده میشد.
دو سال بعد، در سال ۱۳۷۵، مجابی یکی از ۲۱ نویسنده، شاعر و روزنامهنگاری بود که برای سفری فرهنگی با اتوبوس عازم ارمنستان شدند. راننده اتوبوس در مسیر دو بار کوشید خودرو را به سوی دره هدایت کند، اما مسافران جان سالم به در بردند. این واقعه بعدها از سوی اعضای کانون نویسندگان و شماری از شاهدان و منابع، به عنوان تلاش نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی برای قتل دستهجمعی گروهی از اهل قلم و در ارتباط با پرونده قتلهای زنجیرهای مطرح شد.
مجابی در سالهای بعد نیز بارها علیه سانسور کتاب و هنر موضع گرفت. او در مصاحبهای در ۹ اردیبهشت ۱۳۹۷ گفت محدودیتهای گسترده بر کتاب، فیلم و کنسرت، رغبت عمومی به استفاده از محصولات فرهنگی را به «پایینترین حد» رسانده است. او همچنین تأکید کرده بود هیچکس حق ندارد اثر ادبی یا هنری را پیش یا پس از انتشار سانسور کند.
مخالفت او با سانسور تا سالهای پایانی زندگی ادامه داشت. مجابی بارها گفته بود جلوگیری از انتشار آثار نه تنها نویسندگان و هنرمندان را منزوی میکند، بلکه فعالیت فرهنگی را به فضای زیرزمینی میراند.
این مواضع در شرایطی بیان میشد که وزارت امور خارجه آمریکا نیز در گزارشهای سالانه حقوق بشر، جمهوری اسلامی را به اعمال محدودیتهای شدید بر آزادی بیان و مطبوعات متهم کرده است. وزارت امور خارجه آمریکا در گزارش منتشرشده در ۳ اردیبهشت ۱۴۰۳ گفت حکومت جمهوری اسلامی از قوانین برای ارعاب یا پیگرد افرادی استفاده میکند که مستقیماً از حکومت انتقاد میکنند یا درباره نقض حقوق بشر سخن میگویند. این گزارش همچنین میگوید وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی همه آثار چاپی را پیش از انتشار بررسی میکند و میتواند کتابی را غیرقابل انتشار اعلام کند، بخشهایی از آن را حذف کند یا خواستار تغییر متن شود.
وزارت امور خارجه آمریکا همچنین در همان گزارش تأکید کرد حکومت جمهوری اسلامی کنترل گستردهای بر رسانهها و تولیدات فرهنگی، از جمله سینما، موسیقی، تئاتر و نمایشگاههای هنری اعمال میکند و نویسندگان، ناشران و روزنامهنگاران به دلیل فعالیت حرفهای یا انتقاد از حکومت با آزار، بازداشت و پیگرد قضایی روبهرو شدهاند.
مجابی در جریان اعتراضات پس از انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۸۸ نیز علناً از معترضان حمایت کرد. در جریان اعتراضات «زن، زندگی، آزادی» نیز نام او در میان صدها هنرمند و چهره فرهنگی قرار گرفت که در ۷ آبان ۱۴۰۱ سرکوب دانشجویان را محکوم کردند، خواستار آزادی فوری دانشجویان بازداشتشده شدند و حمایت خود را از اعتراضات دانشگاهی اعلام کردند.
مجابی در اول دی ۱۴۰۱ همچنین بیانیهای را امضا کرد که خواستار آزادی فوری و بدون قید و شرط زندانیان سیاسی و عقیدتی و پایان سرکوب و بازداشتهای حکومتی شده بود.
نام او آخرین بار در دی ۱۴۰۳ نیز در میان صدها نویسنده، هنرمند، استاد دانشگاه، معلم، و فعال مدنی دیده شد که در بیانیهای به آنچه «ادامه سیاست سرکوب نخبگان فرهنگی» از سوی جمهوری اسلامی خواندند اعتراض کردند.
مجابی حتی در دوره بیماری نیز فعالیت هنری خود را متوقف نکرد. نمایشگاهی با عنوان «شبهای سفید بیمارستان و من» در ۲۶ تیر ۱۴۰۵ از طراحیها و نقاشیهایی که او در دوران بستری و درمان خلق کرده بود در بیمارستان ایرانمهر برگزار شد. او حقوق مادی و معنوی این آثار را به بیمارستان اهدا کرد تا این مجموعه در چارچوب پروژهای درباره ارتباط هنر، علوم اعصاب و تجربه زیسته انسان نگهداری شود.
جواد مجابی از نسلی از نویسندگان و روشنفکران ایران بود که فعالیت حرفهایشان از پیش از انقلاب ۱۳۵۷ آغاز شد و بخش عمده زندگی فرهنگی آنان در جمهوری اسلامی با مسئله سانسور، محدودیت انتشار و تلاش برای حفظ استقلال نویسندگان گره خورد؛ موضوعی که مجابی تا سالهای پایانی زندگی نیز از اعتراض به آن دست نکشید.