با وجود آنکه مقامهای جمهوری اسلامی در هفتههای اخیر بارها اعلام کرده بودند در صورت حمله و کشته شدن سران نظام، با برنامهریزی انجامشده جانشینان فوراً تعیین خواهند شد، اما ۲۴ ساعت پس از حمله و اعلام کشته شدن علی خامنهای، نشانههایی از سردرگمی و کندی در روند جانشینی دیده میشود.
۳۶ سال پیش وقتی روح الله خمینی درگذشت، چند ساعت اعلام مرگ او را عقب انداختند تا صبح روز بعد مجلس خبرگان برای انتخاب او آماده باشد اما اینبار در زمان مرگ خامنهای شرایط تغییر کرده است.
از زمان حمله بامداد شنبه، حدود ۲۴ ساعت طول کشید تا تنها یکی از رؤسای سه قوه، یعنی محمدباقر قالیباف، پیامی تصویری از زنده بودن خود منتشر کند. مسعود پزشکیان نیز پس از یک روز تأخیر، روز یکشنبه پیام تسلیت مکتوبی صادر کرد و پسر او در شبکههای اجتماعی تأکید کرد که پدرش زنده است. این درحالیست که محمدرضا عارف، معاون اول رئیسجمهور، مأمور صدور ابلاغیههایی به مقامات دولتی شد. بر اساس قانون اساسی جمهوری اسلامی، تنها در صورت مرگ یا ناتوانی رئیسجمهور، معاون اول میتواند عهدهدار امور اجرایی شود. همین مساله تردیدها درباره زنده بودن پزشکیان را افزایش میدهد.
اما رئیس قوه قضائیه، غلامحسین محسنی اژهای، نیز پیامی مکتوب منتشر کرده، اما تصویری از او منتشر نشده است.
با مرگ رهبر جمهوری اسلامی، در صورت باقی ماندن ساختار حقوقی موجود، دو مسیر حقوقی برای اداره کشور پیشبینی شده است:
۱- شورای رهبری
طبق قانون اساسی، تا زمان انتخاب رهبر جدید، شورایی متشکل از رئیسجمهور، رئیس قوه قضائیه و یکی از فقهای شورای نگهبان به انتخاب مجمع تشخیص مصلحت نظام، بهطور موقت وظایف رهبری را بر عهده میگیرد. اگر هر یک از این افراد نتوانند انجام وظیفه کنند، فرد دیگری با حفظ اکثریت فقها به انتخاب مجمع جایگزین خواهد شد.
در حال حاضر وضعیت دقیق محسنی اژهای و پزشکیان بهصورت رسمی روشن نیست. روز یکشنبه خبرگزاری میزان، وابسته به قوه قضائیه، اعلام کرد آیتالله اعرافی، عضو فقیه شورای نگهبان، به عنوان عضو شورای رهبری انتخاب شده است. با این حال، یوسف پزشکیان، فرزند رئیسجمهور، در حساب ایکس خود نوشت به دلیل ملاحظات امنیتی امکان تشکیل جلسه مجمع تشخیص مصلحت نظام فراهم نیست؛ موضوعی که پرسشهایی درباره نحوه انتخاب عضو شورای رهبری ایجاد کرده است.
۲- مجلس خبرگان رهبری
بر اساس اصل ۱۱۱ قانون اساسی جمهوری اسلامی، در صورت مرگ رهبر، مجلس خبرگان باید برای انتخاب رهبر جدید تشکیل جلسه دهد. در شرایط فعلی و با توجه به فضای جنگی، چگونگی گردهم آمدن اعضای خبرگان — که عمدتاً امامان جمعه یا روحانیان فعال در استانهای مختلف هستند — محل پرسش است. مجلس خبرگان معمولاً سالی دو بار، در فروردین و شهریور، نشست رسمی برگزار میکند.
این روند حقوقی در حالی مطرح است که در اعتراضات دو ماه اخیر، بخشی از معترضان شعارهایی در مخالفت با جمهوری اسلامی و در حمایت از تغییر نظام سر دادهاند. دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو نیز در پیامهای خود پس از حمله روز شنبه اعلام کردهاند از تغییر حکومت توسط مردم ایران حمایت میکنند.
