در حالی که جمهوری اسلامی به ویژه طی دو دهه گذشته تلاش کرده بود در منطقه آمریکای لاتین، بهویژه در کشورهایی که روابط پرتنشی با آمریکا داشتهاند، برای خود شرکای سیاسی و دیپلماتیک ایجاد کند، تحولات چندماهه اخیر، معادلات را به ضرر جمهوری اسلامی تغییر داده است.
به تازگی پرو و کلمبیا روابط دیپلماتیک خود با جمهوری اسلامی را قطع کردند و آرژانتین نیز در ماههای قبل از آن، سپاه پاسداران و نیروی قدس را در فهرست سازمانهای تروریستی خود قرار داد.
این تحولات در کنار سابقه طولانی و گاه بسیار نزدیک روابط جمهوری اسلامی با بخشی از آمریکای لاتین بسیار قابل توجه ارزیابی میشوند.
اهمیت آمریکای لاتین چیست؟
آمریکای لاتین در سیاست جهانی فقط مجموعهای از کشورهای دور از خاورمیانه نیست. این منطقه با ۳۳ کشور و جمعیتی نزدیک به ۶۷۰ میلیون نفر، یکی از بلوکهای مهم کشورهای «جنوب جهانی» به شمار میرود و از طریق نهادهایی مانند جامعه کشورهای آمریکای لاتین و کارائیب میتواند در برخی موضوعات بینالمللی مواضع مشترک اتخاذ کند.
وزن این منطقه تنها به جمعیت آن محدود نمیشود: منابع طبیعی و انرژی، مواد معدنی راهبردی، ظرفیت کشاورزی و بازارهای آن باعث شدهاند که قدرتهای بزرگی مانند آمریکا، چین و اتحادیه اروپا برای گسترش نفوذ اقتصادی و سیاسی خود در آمریکای لاتین رقابت کنند.
کمیسیون اقتصادی سازمان ملل برای آمریکای لاتین و کارائیب نیز در ارزیابی تازه خود، منابع، انرژی، فناوریهای راهبردی و زنجیرههای تأمین را از عواملی میداند که در رقابت ژئوپلیتیک جدید اهمیت منطقه را افزایش دادهاند.
چگونه روابط جمهوری اسلامی با آمریکای لاتین افزایش یافت؟
در ۲۰ سال گذشته و با قدرت گرفتن محمود احمدینژاد در ایران، موجی از دولتهای چپگرا در آمریکای لاتین، از ونزوئلا و بولیوی گرفته تا اکوادور و نیکاراگوئه، فضای مساعدتری برای نزدیکی به جمهوری اسلامی ایجاد کرده بود.
بر پایهٔ گزارشی که روزنامه واشنگتن تایمز در فوریه امسال منتشر کرد، حضور دیپلماتیک جمهوری اسلامی در منطقه میان سالهای ۲۰۰۵ تا ۲۰۰۹ بیش از دو برابر شد.
از سوی دیگر، جمهوری اسلامی در رابطه با کشورهای آمریکای لاتین صرفا به دنبال تقویت روابط در چارچوب تجارت یا روابط دوجانبه نبود. تهران طی دو دهه گذشته تلاش کرده بود در این منطقه، بهویژه در کشورهایی که روابط پرتنشی با آمریکا داشتهاند، برای خود شرکای سیاسی و دیپلماتیک علیه غرب و به ویژه آمریکا ایجاد کند.
همچنین اهمیت این روابط برای جمهوری اسلامی تا حد زیادی به امکان کاهش انزوای بینالمللی، دسترسی به بازارها و ایجاد پیوند با کشورهای خارج از حوزه سنتی نفوذ حکومت ایران بازمیگشت.
در مقابل، برای کشورهای آمریکای لاتین نیز رابطه با جمهوری اسلامی در مقاطع مختلف بخشی از سیاست متنوعسازی روابط خارجی و گسترش مناسبات با قدرتهای غیرغربی بود.
کاهش نفوذ جمهوری اسلامی چگونه رقم خورد؟
سال ۲۰۲۶ برای شبکه منطقهای جمهوری اسلامی در آمریکای لاتین سال ضربه سخت بوده است.
تغییر دولتها در کشورهای مختلف، بحران ونزوئلا، افزایش نگرانیهای امنیتی و بازگشت سیاستهای نزدیکتر به واشنگتن در برخی کشورهای منطقه، فضای متفاوتی ایجاد کرد و اوج کاهش نفوذ جمهوری اسلامی در کشورهای آمریکای لاتین در ونزوئلا و از زمان پایان حکومت نیکلاس مادورو اتفاق افتاد.
پس از بازداشت مادورو، ونزوئلا بهعنوان پایگاه امن این شبکه از دست رفت و شرکت امنیت سایبری ریسکیوریتی گزارش داده عوامل جمهوری اسلامی پس از آن ناچار شدند فعالیت خود را به کلمبیا و اکوادور منتقل کنند. همچنین مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، یک روز پس از بازداشت مادورو گفت ونزوئلا دیگر نمیتواند «با حزبالله و ایران گرم بگیرد.»
آقای روبیو اواسط شهریور نیز اعلام کرد میدانهای نفتی ونزوئلا که زمانی چین، روسیه، و جمهوری اسلامی در آنها نفوذ و امتیاز داشتند، دیگر در اختیار این کشورها نیست و همکاری با ایالات متحده منافع بیشتری برای مردم ونزوئلا خواهد داشت.
همچنین وزیر خارجه آمریکا ۱۱ شهریور گفته بود توافق نفتی جدید میان آمریکا و ونزوئلا تضمین میکند که «ایالات متحده، نه چین، نه روسیه، و نه ایران» در ارتباط با بزرگترین دارنده منابع نفتی در نیمکره غربی جایگاه داشته باشد. او این موضوع را عاملی برای حفاظت از امنیت انرژی آمریکا در برابر بحرانهای احتمالی آینده توصیف کرده بود.
چه کشورهایی اخیراً با جمهوری اسلامی قطع روابط کردند؟
در هفتههای اخیر، وزیر خارجه آمریکا سفری به آمریکای لاتین داشت و از کلمبیا، اکوادور، و پرو بازدید کرد.
پس از این سفر، کلمبیا رسماً روابط دیپلماتیک خود با جمهوری اسلامی را قطع کرد و نگرانیهای مربوط به امنیت ملی و نیمکره غربی، ارتباطات رژیم حاکم ایران و گروههای تروریستی و مافیای بینالمللی مواد مخدر، نقض حقوق بشر و اختلافات پیرامون برنامه هستهای را از دلایل این تصمیم اعلام کرد.
وزارت خارجه کلمبیا گفت این اقدام منعکسکننده اولویتهای سیاست خارجی دولت در زمینه امنیت ملی و نیمکره غربی، همچنین مبارزه با جرایم فراملی است.
بر اساس این اعلامیه، اعتماد کلمبیا به جمهوری اسلامی به خاطر نقضهای مستند حقوق بشر، انسداد تنگه هرمز، حملات تایید شده به کشورهای خارج از مناقشات خاورمیانه و ممانعت از تلاشهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی برای راستیآزمایی برنامه هستهای ایران تضعیف شده است.
همچنین دولت پرو در اوائل شهریورماه اعلام کرد که بر اساس رویکرد تاریخی و صلحطلبانه خود و در راستای تعهد خدشهناپذیر به احترام به حقوق بینالملل و دفاع از دموکراسی، روابط دیپلماتیک خود را با جمهوری اسلامی ایران قطع میکند.
شیلی هم در همان زمان اعلام کرد که به دلایل اقتصادی و امنیتی سفارت خود در تهران را تعطیل خواهد کرد، گرچه تأکید کرد این اقدام به معنی قطع روابط دیپلماتیک نیست.
نفود جمهوری اسلامی در آمریکای لاتین به پایان رسیده؟
با وجود کاهش یا قطع روابط تعدادی از کشورهای آمریکای لاتین با جمهوری اسلامی، هنوز حکومت ایران تلاش میکند نفوذ خود در این منطقه را حفظ کند.
در تیرماه امسال، وزارت خارجه آمریکا در گزارشی با عنوان «کوبا: پایتخت کمونیسم قرن بیستویکم» حکومت کوبا را مسیری برای پروژه نفوذ جمهوری اسلامی و روسیه در نیمکره غربی خواند.
در بخشی از این گزارش با عنوان «انترناسیونال ضدآمریکایی» آمده است کوبا بهعنوان پایگاهی برای عملیات دشمنان خارجی آمریکا و نوعی «سرویس کنسیرژ» برای بازیگران ضدآمریکایی عمل میکند و به آنان دسترسی به شبکههای نفوذ و اطلاعاتی در داخل آمریکا میدهد.
بر پایه این سند، شبکههای کوبا همین کارکرد را برای جمهوری اسلامی، روسیه و شمار دیگری از حکومتها فراهم میکند تا نفوذ خود را در سراسر قارهٔ آمریکا گسترش دهند.
این ارزیابی پیشتر در سطح رسمی هم بازتاب یافته بود. دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، در فرمان اجرایی اول مه امسال تحریمهای تازهای علیه کوبا اعمال کرد و در آن به «روابط نزدیک» هاوانا با جمهوری اسلامی بهعنوان حامی تروریسم و پناهدادن کوبا به حزبالله استناد کرد.