وزیر صنعت، معدن و تجارت جمهوری اسلامی دوباره بر جایگزینی درآمدهای معدنی با نفت تاکید کرده و مدعی «آغاز مسیری روشن و هدفمند» برای تحقق آن شده است.
مقامات جمهوری اسلامی طی سالهای گذشته در پی ناامیدی از توسعه میادین نفت و گاز در سایه تحریمها، بر لزوم جایگزینی منابع مالی معادن کشور با نفت تاکید کردهاند.
نکته اینجاست که به رغم تحریمها و افت چشمگیر تولید و صادرات نفت، درآمدهای نفتی ایران باز هم سهمی ۲۴ درصدی در تولید ناخالص داخلی ایران دارد، در حالی که سهم معادن کمتر از ۲ درصد است.
حوزه معادن ایران طی دهههای گذشته رشد چندانی نداشته و سهم معادن در اشتغال کشور نیز حدود یک درصد است.
رؤیای مقامات جمهوری اسلامی برای جایگزین کردن درآمدهای معادن به جای نفت در حالی است که طبق اظهارات حسامالدین فرهادی، مشاور کمیسیون معدن و صنایع معدنی اتاق بازرگانی ایران در ۸ تیرماه امسال، بحران کسری سوخت و محدودیت در تخصیص گازوئیل باعث شده بسیاری از ماشینآلات معدنی با ظرفیت کامل فعالیت نکنند و حتی برخی معادن در آستانه توقف تولید قرار گیرند.
در حوزه صنایع مربوط به معدن ایران، تنها حوزهای که طی دهههای گذشته رشد چشمگیری داشته، تولید فولاد بوده است. اسرائیل در جنگ ۳۹ روزه اخیر مجتمعهای اصلی تولید فولاد ایران شامل فولاد مبارکه اصفهان و فولاد خوزستان را مورد هدف قرار داد.
تجارت حوزه معادن
طبق آمارهای سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی، ارزش سالانه صادرات محصولات خام و نهایی مربوط به این حوزه حدود ۱۲ تا ۱۳ میلیارد دلار است که ۸۰ درصد آن را فولاد، آلومینیوم و مس تشکیل میدهد.
البته باید توجه داشت که ایران سالانه حدود ۱۰ میلیارد دلار نیز واردات محصولات معدنی دارد. به عبارتی، تراز تجارت معدنی ایران نهایتا سالانه مثبت ۲ تا ۳ میلیارد دلار است.
در نقطه مقابل، طبق آمارهای بانک مرکزی، به رغم تحریمها، صادرات نفتی ایران در سال گذشته حدود ۶۵ میلیارد دلار بوده است؛ رقمی که اختلاف عظیمی با درآمدهای صادرات معدنی ایران دارد.
ذخایر معادن ایران
طبق آمارهای وزارت صمت، میزان ذخایر قطعی معادن ایران حدود ۱۶ میلیارد تن برآورد می شود؛ از جمله ۲.۵ میلیارد تن سنگ آهن و ۲.۶ میلیارد تن فلزات دیگر، خصوصا مس. بقیه ذخایر معدنی ایران مربوط به شن، ماسه، سنگ لاشه، سیمان، سنگ گچ، آهک و غیره است.
طبق ارزیابی «مرکز دادههای باز ایران» از آمارهای رسمی و سازمان زمینشناسی ایالات متحده آمریکا، ایران حدود ۱.۹ درصد از ذخایر سنگ آهن جهان؛ ۵ درصد مس و ۷ درصد روی جهان را دارد.
در نقطه مقابل ذخایر نفت ایران حدود ۱۰۸ میلیارد تن است که حدود ۲۲ میلیارد تن آن قابل استخراج است و ذخایر گاز ایران نیز به ۳۳ تریلیون متر مکعب (معادل ۲۴ میلیارد تن) میرسد. ایران از لحاظ ذخایر نفت و گاز به ترتیب جایگاه چهارم و دوم جهان را دارد.
تجربه قزاقستان
شاید مقایسه ایران و قزاقستان گویای دشواری طرح جایگزینی معادن با درآمدهای نفتی باشد. تولید ناخالص داخلی هر دو کشور تقریبا یکسان است و هر دو کشور تولید نفت و محصولات معدنی دارند.
قزاقستان یکی از بزرگترین ذخایر معدنی جهان را در اختیار دارد. این کشور از نظر ذخایر فلز کمیاب تنگستن و اورانیوم در رتبه نخست جهان قرار دارد، در ذخایر کروم، تیتانیوم و منگنز دوم تا سوم است، در ذخایر روی رتبه ششم را دارد، از نظر سرب و سنگآهن هشتم است و در مورد ذخایر مس و بوکسیت نیز در جایگاه یازدهم جهان قرار میگیرد.
از طرفی، برخلاف ایران، حوزه معاون قزاقستان توسعه قابل توجهی داشته است. این کشور بزرگترین صادرکننده اورانیوم جهان است و با صادرات سالانه ۳۰ میلیون تن صادرات زغال سنگ، سهم چشمگیری در بازارهای جهانی این سوخت فسیلی دارد و البته به اندازه ایران نیز صادرات فلزات دارد.
با همه این اوصاف، سهم معدن در اقتصاد این کشور تنها ۱۲ درصد است. همچنین در حالی که نصف ایران تولید نفت دارد، اما یک پنجم اقتصاد کشور را حوزه نفت تشکیل میدهد.